Con người không ngẫu nhiên được: vì sao thói quen lộ ra khi thi đấu

Con người không tạo ra được chuỗi ngẫu nhiên thật vì não ta có một hình dung sai về ngẫu nhiên: ta nghĩ ngẫu nhiên thì phải đổi liên tục, ít lặp lại, phân bố đều đặn, trong khi chuỗi ngẫu nhiên thật lại hay có những đoạn lặp dài. Thêm vào đó, khi mệt, căng thẳng hay vừa thắng vừa thua, ta lại rơi về những thói quen quen thuộc. Các nhà nghiên cứu từ thập niên 1950 đã chế tạo được những cỗ máy đơn giản đoán trúng lựa chọn của người hơn mức may rủi. Hiểu điều này giúp ta đọc được đối thủ, và biết mình cũng đang để lộ gì.

Thử ngay: viết một chuỗi sấp ngửa

Hãy tưởng tượng bạn phải viết ra 20 lần tung đồng xu "giả" sao cho trông thật ngẫu nhiên, ví dụ: S N S S N S N N S N S N S S N N S N S N. Rồi so với một chuỗi tung đồng xu thật. Phần lớn người viết tay tạo ra những chuỗi:

• Đổi mặt quá thường xuyên. Sau S hay viết N, sau N hay viết S.
• Thiếu đoạn lặp dài. Trong 20 lần tung thật, khả năng xuất hiện một đoạn 4 mặt giống nhau liên tiếp trở lên là khá cao, nhưng người viết tay hiếm khi dám để 4 chữ S liền nhau vì "trông không ngẫu nhiên".
• Cân quá đều. Số S và N gần như bằng nhau ở mọi đoạn ngắn.

Hiện tượng này được ghi nhận từ lâu. Năm 1972, nhà tâm lý học Willem Wagenaar tổng quan nhiều nghiên cứu và kết luận rằng con người, khi cố tạo chuỗi ngẫu nhiên, có xu hướng tránh lặp và luân phiên nhiều hơn mức ngẫu nhiên thật. Các nghiên cứu sau đó, như của Maya Bar-Hillel và Wagenaar năm 1991, tiếp tục khẳng định điều này.

Vì sao não ta "hiểu sai" ngẫu nhiên

Ảo tưởng con bạc

Tên tiếng Anh của hiện tượng là gambler's fallacy: niềm tin rằng sau một chuỗi mặt sấp thì mặt ngửa "sắp đến lượt". Đồng xu không có trí nhớ, mỗi lần tung là độc lập. Nhưng não ta muốn mọi thứ cân bằng ngay cả trong những đoạn ngắn, nên khi phải "chọn ngẫu nhiên", ta cũng ép chính mình theo cái cân bằng ấy.

Đại diện tính

Amos Tversky và Daniel Kahneman giải thích bằng khái niệm tính đại diện: ta đánh giá một chuỗi có ngẫu nhiên hay không dựa vào việc nó có "trông giống" ngẫu nhiên không. Chuỗi SSSSNN trông có quy luật nên ta cho là ít ngẫu nhiên, dù xác suất xuất hiện của nó bằng đúng mọi chuỗi 6 lần tung khác.

Phản ứng với kết quả vừa xảy ra

Ngoài hình dung sai, ta còn bị kết quả vừa rồi kéo đi. Thắng thì muốn giữ nguyên, thua thì muốn đổi. Đây chính là quy luật "thắng thì giữ, thua thì đổi" mà nghiên cứu về oẳn tù tì đã đo được ở người chơi thật, kể chi tiết trong bài riêng của danh mục này.

Những cỗ máy đọc vị con người

Đầu thập niên 1950, tại Phòng thí nghiệm Bell (Mỹ), kỹ sư David Hagelbarger chế tạo một cỗ máy để đấu với người trong phép đoán đồng xu đơn giản: người chọn một trong hai mặt, máy đoán. Ông đặt tên nó là SEER. Claude Shannon, cha đẻ lý thuyết thông tin, làm tiếp một phiên bản đơn giản hơn mà ông gọi là "máy đoán ý" (mind-reading machine). Cả hai cỗ máy chỉ ghi nhớ vài lượt gần nhất của người chơi, ví dụ "lần trước thắng, đã giữ hay đổi?", rồi dựa vào đó mà đoán.

Kết quả: máy đoán đúng trên 50% với phần lớn người chơi, tức là thắng người nhiều hơn mức may rủi. Không có trí tuệ gì sâu xa, chỉ là thói quen của người lộ ra qua vài chục lượt.

Ngày nay có nhiều phiên bản trên mạng của ý tưởng này. Một ví dụ nổi tiếng là chương trình mà nhà khoa học máy tính Scott Aaronson mô tả: người dùng cố gõ ngẫu nhiên hai phím, chương trình đoán phím tiếp theo dựa trên vài lần gõ gần nhất và thường đoán đúng khoảng sáu, bảy phần mười.

Thói quen lộ ra ở đâu khi thi đấu

Điểm chung: thói quen lộ ra rõ nhất khi áp lực cao. Lúc bình thường ta còn tỉnh để đổi bài; lúc căng, ta làm cái quen nhất. Vì thế người phân tích đối thủ thường chú ý đặc biệt tới những thời điểm quyết định: điểm cuối, phút cuối, lượt cuối.

Ngẫu nhiên không phải lúc nào cũng là mục tiêu

Không cần, và không nên, cố hoàn toàn ngẫu nhiên trong mọi việc. Thói quen là thứ giúp ta làm tốt: một khai cuộc thuộc làu, một động tác được tập ngàn lần. Vấn đề chỉ nằm ở chỗ thói quen bị đoán trước trong những tình huống mà đối thủ được lợi từ việc đoán trúng.

Bài "Chiến lược hỗn hợp" trong danh mục này giải thích khi nào cần trộn lựa chọn và trộn theo tỷ lệ nào. Ở đây chỉ cần ghi nhớ: muốn khó đoán, đừng tin vào cảm giác "mình đang chọn ngẫu nhiên", vì cảm giác ấy thường sai.

Cách tự kiểm tra xem mình có dễ đoán không

1. Ghi lại lựa chọn của mình. 30–50 lần là đủ để thấy xu hướng: bạn đổi bao nhiêu lần, giữ bao nhiêu lần, có nghiêng về phía nào không.
2. Tách theo hoàn cảnh. Sau khi thắng, sau khi thua, lúc dẫn trước, lúc bị dẫn. Thói quen hay trốn trong các ô này.
3. Nhờ người khác đoán. Một người bạn xem lại băng hình và đoán lựa chọn tiếp theo của bạn. Nếu họ đoán trúng nhiều hơn mức may rủi, bạn đang để lộ.
4. Dùng nguồn ngẫu nhiên bên ngoài khi cần. Khi thật sự cần khó đoán, hãy dựa vào một thứ ngoài đầu mình: chữ số cuối của đồng hồ, một quy tắc định trước. Đầu óc con người không phải máy tạo số ngẫu nhiên tốt.

Góc nhìn hôm nay: đọc đối thủ, giấu mình

Bài học từ cỗ máy của Shannon là thói quen của con người đủ mạnh để một vài dòng ghi chép cũng đọc được. Áp dụng với đối thủ: ghi lại những gì họ làm ở các thời điểm quyết định, đừng chỉ nhớ bằng cảm giác. Áp dụng với chính mình: biết mình hay làm gì khi căng, và chuẩn bị sẵn một phương án khác cho đúng những lúc ấy.

Muốn đọc thêm, cuốn Tư duy nhanh và chậm của Daniel Kahneman có nhiều chương về cách ta hiểu sai xác suất; cuốn The Drunkard's Walk của Leonard Mlodinow là một cuốn phổ thông dễ đọc về ngẫu nhiên trong đời sống.