Achilles và Hector là hai dũng sĩ đối đầu trong sử thi Iliad của Homer: Achilles mạnh nhất phe Hy Lạp, Hector là trụ cột của thành Troy. Hector giết Patroclus, người bạn thân nhất của Achilles; Achilles báo thù bằng cách giết Hector trước cổng thành rồi kéo xác anh quanh trại. Nhưng sử thi không kết thúc ở chiến thắng đó, mà ở cảnh vua già Priam, cha của Hector, vào lều Achilles xin lại xác con, và hai kẻ thù cùng khóc.
Iliad là gì, kể về khoảng thời gian nào
Iliad là một trong hai sử thi cổ Hy Lạp được gán cho Homer, thường được cho là thành văn vào khoảng thế kỷ 8 đến 7 trước Công nguyên, sau một thời gian dài lưu truyền bằng miệng. Nó gồm 24 khúc ca, hơn 15.000 câu thơ. Điều nhiều người không biết: Iliad không kể toàn bộ cuộc chiến thành Troy. Nó chỉ kể vài tuần trong năm thứ mười của cuộc vây hãm. Không có con ngựa gỗ, không có cảnh thành Troy thất thủ, cũng không có cái chết của Achilles. Những chuyện đó đến từ các tác phẩm khác, nhất là Odyssey và Aeneid của Virgil.
Câu đầu tiên của sử thi nói về "cơn giận của Achilles". Đó là chủ đề thật sự của Iliad: một cơn giận, nó bắt đầu từ đâu, đi tới đâu, và được nguôi đi như thế nào.
Hai con người, hai lựa chọn sống
| Achilles | Hector | |
|---|---|---|
| Phe | Hy Lạp (người Achaea), đi đánh xa nhà | Thành Troy, đánh để giữ nhà |
| Xuất thân | Con của nữ thần biển Thetis và vua Peleus | Con trưởng của vua Priam và hoàng hậu Hecuba |
| Vì sao chiến đấu | Vinh quang bất tử; đã chọn đời ngắn mà lừng danh thay vì đời dài mà vô danh | Bổn phận với cha mẹ, vợ con, dân thành |
| Điểm yếu trong sử thi | Cơn giận và lòng tự ái | Biết thành sẽ mất mà vẫn không lùi; sợ mang tiếng hèn |
| Cảnh đời thường nổi tiếng | Khóc bên bờ biển gọi mẹ | Từ biệt vợ Andromache và con nhỏ Astyanax |
Cảnh Hector từ biệt vợ con ở khúc ca thứ 6 là một trong những đoạn cảm động nhất của văn chương cổ. Đứa bé sợ chiếc mũ trận có chùm lông ngựa của cha, oà khóc. Hector cười, bỏ mũ xuống đất, bế con lên. Homer cho người đọc thấy rõ Hector là một người cha, một người chồng, trước khi là một chiến binh. Người đọc vì thế bước vào cuộc đối đầu với cảm tình nghiêng về phía người sẽ thua.
Diễn biến cuộc đối đầu
- Achilles rút khỏi chiến trận. Vua Agamemnon, thủ lĩnh phe Hy Lạp, lấy mất nàng Briseis, phần thưởng của Achilles. Tự ái, Achilles bỏ chiến trận. Phe Hy Lạp thua liên tiếp, Hector đánh tới tận các con thuyền.
- Patroclus mượn giáp. Người bạn thân Patroclus xin mặc bộ giáp của Achilles ra trận để doạ quân Troy. Anh đánh lui được quân địch nhưng tiến quá xa, bị thần Apollo đánh ngã và bị Hector kết liễu (khúc ca 16). Hector lột bộ giáp của Achilles khỏi xác Patroclus.
- Cơn giận đổi hướng. Nghe tin bạn chết, Achilles đau đớn tột cùng. Cơn giận với Agamemnon nhường chỗ cho cơn giận lớn hơn với Hector. Thần thợ rèn Hephaestus rèn cho anh bộ giáp mới, với tấm khiên được tả tỉ mỉ trong khúc ca 18.
- Trước cổng thành. Ở khúc ca 22, quân Troy chạy vào thành, chỉ Hector đứng lại bên ngoài. Khi Achilles lao tới, Hector bỏ chạy, bị đuổi ba vòng quanh tường thành. Nữ thần Athena giả làm em trai Hector là Deiphobus, khiến Hector tưởng có người giúp mà đứng lại. Khi nhận ra bị lừa, Hector quyết chiến và bị Achilles đâm xuyên cổ.
- Lời xin cuối cùng bị từ chối. Hấp hối, Hector xin Achilles trả xác mình cho cha mẹ để mai táng. Achilles từ chối, rồi buộc xác Hector sau xe kéo về trại, nhiều ngày sau vẫn kéo quanh mộ Patroclus.
Khúc ca cuối: khi hai kẻ thù cùng khóc
Nếu Iliad dừng ở khúc ca 22, nó chỉ là chuyện báo thù. Khúc ca 24 biến nó thành một tác phẩm về lòng người. Được thần Hermes dẫn đường, vua già Priam lén vào trại Hy Lạp, quỳ trước Achilles và hôn đôi tay đã giết con mình. Ông xin Achilles nhớ tới cha anh, cũng một ông già đang chờ con ở nơi xa.
Achilles khóc. Priam khóc cho Hector, Achilles khóc cho cha mình và cho Patroclus. Hai kẻ thù ngồi cùng nhau trong nỗi đau chung của con người. Achilles trả xác Hector, mời Priam ăn, cho ông ngủ lại, và hứa ngừng chiến để thành Troy làm tang lễ. Câu cuối của sử thi không nói về Achilles, mà nói về đám tang của "Hector, người thuần ngựa".
Đó là chỗ cặp đối thủ này trở nên vĩ đại. Cơn giận của Achilles, chủ đề của câu đầu tiên, không nguôi đi khi anh giết được kẻ thù. Nó chỉ nguôi khi anh nhìn thấy kẻ thù cũng là con của một người cha.
Gót chân Achilles và những chuyện không có trong Homer
- Gót chân Achilles. Chuyện Thetis nhúng con xuống sông Styx, cầm ở gót chân nên chỗ đó không được bảo vệ, không có trong Iliad. Nó xuất hiện rõ trong các tác phẩm La Mã muộn hơn nhiều, như Achilleid của Statius thế kỷ 1. Trong Homer, Achilles chỉ là một người cực kỳ dũng mãnh, không hề bất khả xâm phạm.
- Cái chết của Achilles. Iliad chỉ báo trước rằng anh sẽ chết sớm. Truyền thống kể anh bị Paris bắn trúng, với sự dẫn đường của Apollo.
- Thành Troy có thật không. Các nhà khảo cổ, bắt đầu với Heinrich Schliemann từ những năm 1870, đã khai quật một thành cổ nhiều tầng ở đồi Hisarlık, Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay, được UNESCO công nhận di sản thế giới năm 1998. Đây được cho là địa điểm của Troy. Còn Achilles và Hector có phải người thật hay không thì không có bằng chứng; nên đọc họ như nhân vật văn chương.
Achilles và Hector trên màn ảnh
Phim Troy (2004) của Wolfgang Petersen là bản chuyển thể quen thuộc nhất, với cảnh đấu tay đôi trước cổng thành và cảnh Priam vào lều Achilles được dựng rất kỹ. Tuy vậy phim thay đổi nhiều so với Homer: lược bỏ gần hết các vị thần, đổi số phận của vài nhân vật, rút cuộc chiến mười năm xuống còn một khoảng ngắn. Muốn biết Homer kể gì, vẫn nên đọc sử thi.
Góc nhìn hôm nay
Ba nghìn năm sau, Achilles và Hector vẫn nhắc người đọc một điều: chiến thắng trước đối thủ không làm nguôi được nỗi đau đã khiến ta muốn chiến thắng. Achilles giết Hector mà vẫn không ngủ được. Anh chỉ tìm thấy bình yên khi chịu ngồi xuống với cha của đối thủ và nhận ra hai bên cùng mất mát.
Muốn đọc, hãy bắt đầu bằng ba khúc ca 6, 22 và 24: cảnh từ biệt, trận tay đôi và cuộc gặp của Priam với Achilles. Iliad đã có bản dịch tiếng Việt. Ai muốn đọc thêm một góc nhìn hiện đại có thể tìm The Silence of the Girls (2018) của Pat Barker, kể lại chính câu chuyện này qua mắt nàng Briseis.
Câu hỏi thường gặp
Ai giết Hector?
Trong khúc ca 22 của Iliad, Achilles giết Hector trước cổng thành Troy để báo thù cho người bạn thân Patroclus. Nữ thần Athena giả làm em trai Hector để lừa anh đứng lại quyết chiến.
Vì sao Achilles căm thù Hector?
Vì Hector đã giết Patroclus, người bạn thân nhất của Achilles, khi Patroclus mặc giáp của Achilles ra trận. Cơn giận này khiến Achilles quay lại chiến trường sau thời gian bỏ trận vì bất hoà với Agamemnon.
Iliad kết thúc như thế nào?
Iliad kết thúc bằng việc vua Priam vào lều Achilles xin lại xác Hector, hai người cùng khóc, Achilles trả xác và cho ngừng chiến để làm tang lễ. Câu cuối của sử thi nói về đám tang của Hector.
Gót chân Achilles có trong Iliad không?
Không. Chuyện Achilles chỉ bị tổn thương ở gót chân xuất hiện trong các tác phẩm muộn hơn nhiều, như Achilleid của Statius thời La Mã. Iliad thậm chí không kể cái chết của Achilles, chỉ báo trước rằng anh sẽ chết sớm.
Thành Troy có thật không?
Khảo cổ học xác định một thành cổ nhiều tầng ở đồi Hisarlık, Thổ Nhĩ Kỳ, được cho là Troy và đã được UNESCO công nhận di sản thế giới năm 1998. Còn các nhân vật như Achilles, Hector thì không có bằng chứng lịch sử.
