Anquetil và Poulidor: người thắng và người được yêu ở Tour de France

Jacques Anquetil là người đầu tiên thắng Tour de France năm lần (1957, 1961, 1962, 1963, 1964). Raymond Poulidor, kình địch của ông, đứng trên bục Tour tám lần nhưng chưa từng thắng, cũng chưa từng mặc áo vàng dù chỉ một ngày. Thế nhưng người Pháp yêu Poulidor hơn: ông được gọi thân mật là "Poupou", "người về nhì muôn thuở", và nổi tiếng hơn cả người đã thắng ông.

Ông Đồng hồ và người nông dân xứ Limousin

Anquetil sinh năm 1934 ở Normandie. Ông là chuyên gia đua tính giờ cá nhân, thắng giải tính giờ Grand Prix des Nations chín lần, và lập kỷ lục giờ năm 1956. Chiến thuật của ông lạnh lùng như phép tính: giữ thời gian ở các chặng núi, rồi bỏ xa đối thủ ở chặng tính giờ. Người Pháp gọi ông là "Monsieur Chrono" — ông Đồng hồ. Anquetil thông minh, thanh lịch, thích tiệc tùng, và không hề che giấu rằng ông đua vì tiền và vì chiến thắng.

Poulidor sinh năm 1936 trong một gia đình nông dân ở vùng Creuse, xứ Limousin. Ông leo núi giỏi, xuất phát muộn trong nghề, nói năng giản dị. Ông thắng Milano – San Remo năm 1961, Vuelta a España năm 1964 và nhiều giải lớn khác. Nhưng ở Tour, cứ mỗi lần đứng trước Anquetil ông lại thiếu một chút: một chặng tính giờ, một lần thủng săm, một quyết định chiến thuật.

Puy de Dôme, 12/7/1964

Khoảnh khắc biểu tượng nhất của cặp kình địch diễn ra trên núi lửa Puy de Dôme ở Tour 1964. Anquetil mặc áo vàng, dẫn Poulidor 56 giây trong bảng tổng sắp. Chặng này kết thúc trên đỉnh dốc, sân của người leo núi.

Hai người leo cạnh nhau, vai gần chạm vai, suốt nhiều cây số. Bức ảnh hai tay đua sát rạt trên con dốc, mặt căng như dây đàn, trở thành một trong những hình ảnh nổi tiếng nhất lịch sử Tour. Anquetil, kiệt sức, dùng hết bản lĩnh để giấu sự mệt mỏi. Chỉ tới gần đỉnh, Poulidor mới bứt lên. Ông lấy lại 42 giây — thiếu đúng 14 giây để mặc áo vàng.

Ở chặng tính giờ cuối vào Paris, Anquetil nới rộng khoảng cách. Ông thắng Tour lần thứ năm, hơn Poulidor 55 giây.

Tổng cộng Poulidor về nhì ba lần (1964, 1965, 1974) và về ba năm lần (1962, 1966, 1969, 1972, 1976). Kỷ lục tám lần đứng bục mà không thắng tới nay vẫn gắn liền với tên ông.

Vì sao người thua lại được yêu hơn

Người Pháp thời đó giải thích theo nhiều cách, và cả ba đều có phần đúng:

• Poulidor giống họ. Một người con nhà nông, chăm chỉ, hay gặp xui, không than vãn. Người xem nhìn ông và thấy chính mình.
• Anquetil thắng quá "đúng tính toán". Ông thắng nhờ những chặng tính giờ — loại chặng ít kịch tính trên truyền hình — và ít khi phô diễn cảm xúc. Có những năm khán giả còn huýt sáo ông.
• Thua một cách đẹp là câu chuyện hay hơn thắng. Mỗi lần Poulidor hụt áo vàng là thêm một chương cho huyền thoại, và chính huyền thoại đó khiến hợp đồng quảng cáo của ông nhiều không thua gì Anquetil. Người Pháp còn đặt ra từ "poupoularité" để chỉ thứ danh tiếng của ông.

Anquetil biết điều này và không vui với nó. Ông đã thắng tất cả mà vẫn không chiếm được tình cảm khán giả — một kiểu thất bại khác mà bảng xếp hạng không ghi lại.

Vì sao chặng tính giờ quyết định tất cả

Để hiểu vì sao Poulidor thua Anquetil hết lần này tới lần khác, cần hiểu cách Tour de France tính thắng thua. Người mặc áo vàng là người có tổng thời gian thấp nhất sau mọi chặng, không phải người thắng nhiều chặng nhất. Ở các chặng đồng bằng, cả đoàn thường về cùng nhau, khoảng cách gần như bằng không. Ở chặng núi, người leo giỏi có thể lấy được vài chục giây đến vài phút. Còn ở chặng tính giờ cá nhân — mỗi người xuất phát riêng, đua một mình với đồng hồ — một chuyên gia như Anquetil có thể lấy lại vài phút chỉ trong một buổi chiều.

Thập niên 1960, Tour thường có nhiều chặng tính giờ dài. Anquetil chỉ cần không mất quá nhiều trên núi là đủ thắng. Poulidor thì phải bứt thật xa ở núi mới mong giữ được lợi thế qua chặng tính giờ. Cán cân luật chơi nghiêng về phía Anquetil, và cả hai đều biết điều đó. Đó là lý do mỗi chặng núi trở thành cuộc tấn công tuyệt vọng của Poulidor, và mỗi chặng tính giờ là lúc Anquetil lặng lẽ khoá cửa.

Đối thủ đã đẩy nhau lên ra sao

Poulidor buộc Anquetil phải đua trên núi tốt hơn mức ông muốn; chặng Puy de Dôme là bằng chứng ông đã phải vắt kiệt sức mình. Ngược lại, Anquetil buộc Poulidor phải học đua tính giờ, điểm yếu lớn nhất của ông thời trẻ. Về sau, khi thế hệ của Eddy Merckx tới, Poulidor vẫn đủ sức đứng bục Tour ở tuổi 38 và 40 — sức bền đó được rèn trong những năm đuổi theo Anquetil.

Một mặt đáng nói thẳng: những năm 1960 là thời kỳ chất kích thích phổ biến trong làng xe đạp, và Anquetil công khai bênh vực việc dùng chúng khi luật chưa cấm chặt. Tour de France chỉ bắt đầu xét nghiệm doping từ giữa thập niên 1960. Khi đọc lại thành tích thời ấy, nên nhớ bối cảnh này.

Đoạn kết: tình bạn và người cháu ngoại

Hết sự nghiệp, hai người thân thiết dần. Anquetil mất năm 1987 vì ung thư dạ dày, khi 53 tuổi. Poulidor kể lại rằng khi tới thăm, Anquetil trên giường bệnh vẫn đùa rằng ông sẽ lại về nhì sau mình một lần nữa. Không ai kiểm chứng được câu nói, nhưng chuyện kể đó đã thành một phần của huyền thoại.

Poulidor mất năm 2019. Hai năm sau, ở Tour de France 2021, cháu ngoại ông là Mathieu van der Poel thắng chặng 2 ở Mûr-de-Bretagne và mặc áo vàng — chiếc áo mà ông ngoại chưa từng được khoác. Van der Poel dành chiến thắng đó tặng ông.

Góc nhìn hôm nay

Cặp Anquetil – Poulidor cho thấy "thắng" có nhiều thước đo. Anquetil thắng trên bảng tổng sắp; Poulidor thắng trong lòng người xem. Khi đặt mục tiêu vượt một đối thủ, hãy tự hỏi mình đang muốn thắng ở thước đo nào — và có sẵn sàng trả giá ở thước đo kia không.

Bài học thứ hai dành cho người hay về nhì: về nhì liên tục nghĩa là bạn ở rất gần. Poulidor không đổi bản thân để giống Anquetil, nhưng ông tìm cách vá điểm yếu tính giờ — và nhờ đó trụ ở đỉnh lâu hơn hầu hết đối thủ.

Muốn tìm hiểu thêm: xem lại hình ảnh chặng Puy de Dôme 1964 trên các kênh lưu trữ của Tour de France; tra hồ sơ từng kỳ Tour trên trang chính thức của giải, đối chiếu thời gian từng chặng để tự thấy Anquetil thắng ở đâu, Poulidor mất ở đâu. Xem thêm chặng 2 Tour 2021 để thấy câu chuyện khép lại thế nào sau gần sáu mươi năm.