Chung kết 100 m nam Olympic Seoul ngày 24/9/1988 là đỉnh điểm kình địch giữa Ben Johnson (Canada) và Carl Lewis (Mỹ). Johnson về nhất với 9,79 giây, phá kỷ lục thế giới; Lewis về nhì với 9,92. Ba ngày sau, Johnson bị phát hiện dương tính với steroid đồng hoá stanozolol, bị tước huy chương vàng, và Lewis được trao chức vô địch. Cuộc đua này về sau thường được gọi là "cuộc đua bẩn nhất lịch sử".
Hai người chạy nhanh nhất thế giới
Carl Lewis là ngôi sao lớn nhất điền kinh Mỹ thập niên 1980. Ở Olympic Los Angeles 1984, ông giành bốn HCV: 100 m, 200 m, nhảy xa và tiếp sức 4×100 m, lặp lại thành tích của Jesse Owens năm 1936. Lewis cao, sải chạy dài, nổi tiếng với nửa sau đường chạy: ông thường xuất phát chậm hơn rồi vượt lên ở 50 m cuối.
Ben Johnson sinh ở Jamaica, sang Canada khi còn là thiếu niên. Ở Los Angeles 1984 ông giành huy chương đồng 100 m. Johnson thấp hơn, cơ bắp vạm vỡ, xuất phát cực nhanh — điểm mạnh đối nghịch hẳn với Lewis. Huấn luyện viên của ông là Charlie Francis.
Từ năm 1985, Johnson bắt đầu thắng Lewis đều đặn. Ở Giải vô địch thế giới Rome 1987, Johnson chạy 9,83 giây, phá kỷ lục thế giới, Lewis về nhì với 9,93. Lewis công khai bóng gió rằng có những vận động viên đang dùng chất cấm, không nêu tên. Không khí giữa hai người căng thẳng từ đó.
Hai cách chạy 100 m
Một cuộc chạy 100 m thường được chia làm ba pha: xuất phát và tăng tốc (khoảng 30 m đầu), đạt tốc độ tối đa (khoảng giữa đường chạy), và giữ tốc độ khi cơ thể bắt đầu chậm lại (đoạn cuối). Không ai giữ được tốc độ tối đa suốt 100 m; người thắng thường là người chậm lại ít nhất.
Johnson và Lewis mạnh ở hai đầu đối nghịch. Johnson phản xạ cực nhanh, rời bàn đạp gần như cùng lúc tiếng súng, và có lợi thế lớn ở 30 m đầu. Lewis tăng tốc chậm hơn nhưng giữ tốc độ cuối tốt hơn hẳn mọi người cùng thời. Mỗi cuộc đua giữa họ vì thế là một câu hỏi: Lewis có kịp đuổi kịp trước vạch đích không? Từ năm 1985, câu trả lời ngày càng hay là "không". Lewis phải cải thiện pha xuất phát, còn Johnson phải bảo đảm khoảng cách tạo ra ở đầu đủ lớn để không bị bắt kịp.
Chín giây bảy mươi chín
Chung kết Seoul quy tụ tám người chạy nhanh nhất hành tinh. Johnson xuất phát như bật khỏi bàn đạp, dẫn ngay từ những mét đầu. Ông về đích với cánh tay phải giơ cao, ngoái nhìn Lewis ở làn bên cạnh. Đồng hồ dừng ở 9,79 — nhanh hơn kỷ lục chính ông lập ở Rome.
| Thứ tự về đích | Vận động viên | Thời gian | Kết quả chính thức sau cùng |
|---|---|---|---|
| 1 | Ben Johnson (Canada) | 9,79 | Bị tước kết quả |
| 2 | Carl Lewis (Mỹ) | 9,92 | HCV |
| 3 | Linford Christie (Anh) | 9,97 | HCB |
| 4 | Calvin Smith (Mỹ) | 9,99 | HCĐ |
Mẫu nước tiểu của Johnson cho kết quả dương tính với stanozolol. Ngày 27/9/1988, Uỷ ban Olympic Quốc tế tước HCV của ông. Johnson rời Seoul trong vòng vây báo chí. Kết quả 9,92 của Lewis được công nhận là kỷ lục thế giới.
Sau Seoul: điều tra Dubin và những kỷ lục bị xoá
Năm 1989, chính phủ Canada mở một cuộc điều tra công khai, thường gọi là Uỷ ban Dubin theo tên thẩm phán Charles Dubin. Tại đây, Johnson và huấn luyện viên Charlie Francis thừa nhận anh đã dùng steroid trong nhiều năm. Hệ quả là Liên đoàn Điền kinh Quốc tế (IAAF, nay là World Athletics) xoá luôn kỷ lục 9,83 của Johnson ở Rome 1987, dù lần đó anh không bị phát hiện qua xét nghiệm.
Johnson bị cấm thi đấu hai năm, trở lại năm 1991, thi Olympic Barcelona 1992 nhưng bị loại ở bán kết. Năm 1993, anh dương tính lần nữa và bị cấm thi đấu suốt đời.
Câu chuyện không dừng ở Johnson. Năm 2003, các tài liệu được công bố cho thấy chính Lewis từng có mẫu thử dương tính với một số chất kích thích (thường có trong thuốc cảm) ở vòng tuyển chọn của Mỹ năm 1988; Uỷ ban Olympic Mỹ khi đó chấp nhận lời giải thích là dùng nhầm và cho ông thi đấu. Lượng chất ở mức thấp, và đây không phải steroid, nhưng việc giấu kín hồ sơ làm dấy lên tranh cãi. Trong tám người chạy chung kết Seoul, nhiều người về sau dính tới chất cấm ở những thời điểm khác nhau — đó là lý do cuốn sách của nhà báo Richard Moore về cuộc đua mang tên The Dirtiest Race in History (2012).
Ai thắng, theo nghĩa nào
- Về thành tích: Lewis giữ HCV Seoul và về sau còn vô địch 100 m thế giới năm 1991 với 9,86 giây. Tổng cộng ông có chín HCV Olympic, là một trong những vận động viên vĩ đại nhất thế kỷ 20.
- Về hình ảnh: Johnson trở thành biểu tượng của doping trong thể thao. Tên ông gắn với Seoul hơn bất kỳ vận động viên nào khác.
- Về di sản cho môn thể thao: người thắng lớn nhất có lẽ là các vận động viên sạch đời sau. Vụ Seoul đẩy mạnh việc xét nghiệm ngoài thi đấu và góp phần dẫn tới sự ra đời của Cơ quan Phòng chống Doping Thế giới (WADA) năm 1999.
Khi kình địch biến thành áp lực phải thắng bằng mọi giá
Cặp Lewis – Johnson cho thấy mặt tối của kình địch. Ở những cặp đối thủ khác trong danh mục này, sức ép từ đối phương khiến người ta tập nhiều hơn, nghĩ sâu hơn. Ở đây, sức ép cũng được dùng để biện minh cho đường tắt. Trước Uỷ ban Dubin, Charlie Francis lập luận rằng dùng steroid là cách duy nhất để cạnh tranh ở cấp đỉnh, vì ông tin đối thủ cũng dùng. Lập luận đó không làm việc gian lận trở nên đúng, nhưng nó giải thích vì sao một môi trường kình địch thiếu kiểm soát có thể kéo cả hai bên xuống.
Nói cách khác, kình địch chỉ làm người ta giỏi lên khi luật chơi được thực thi. Khi luật lỏng lẻo, nó trở thành cuộc đua xem ai dám vượt rào trước.
Góc nhìn hôm nay
Có ba điều người đọc có thể mang về:
- Thắng đối thủ bằng con đường không chính đáng thì chiến thắng không sống lâu. Johnson giữ HCV chưa tới ba ngày; kỷ lục Rome của anh bị xoá hai năm sau.
- Khi nghi đối thủ chơi gian, hãy đi qua kênh chính thức. Lời bóng gió trên báo chí của Lewis năm 1987 làm không khí thêm độc hại mà không giải quyết được gì; hệ thống xét nghiệm mới là thứ làm sạch môn chạy.
- Con số trên bảng điện chưa phải là kết quả cuối cùng. Thành tích chỉ có giá trị khi qua được kiểm tra.
Muốn tìm hiểu thêm: cuốn The Dirtiest Race in History của Richard Moore; phim tài liệu 9.79* (2012) của đạo diễn Daniel Gordon, phỏng vấn nhiều người chạy chung kết; và trang olympics.com cho kết quả chính thức của từng kỳ Thế vận hội.
Câu hỏi thường gặp
Ben Johnson bị tước huy chương vàng vì sao?
Mẫu xét nghiệm sau chung kết 100 m Seoul 1988 cho kết quả dương tính với stanozolol, một loại steroid đồng hoá bị cấm. Ngày 27/9/1988, Uỷ ban Olympic Quốc tế tước HCV và kỷ lục 9,79 giây của ông.
Ai nhận huy chương vàng 100 m Olympic 1988?
Carl Lewis (Mỹ) được trao HCV với thời gian 9,92 giây, cũng là kỷ lục thế giới mới khi đó. Linford Christie (Anh) nhận HCB và Calvin Smith (Mỹ) nhận HCĐ.
Vì sao gọi là "cuộc đua bẩn nhất lịch sử"?
Ngoài Johnson, nhiều người khác trong tám vận động viên chạy chung kết Seoul về sau cũng dính tới chất cấm ở những thời điểm khác nhau. Cụm từ này phổ biến nhờ cuốn sách cùng tên của nhà báo Richard Moore xuất bản năm 2012.
Kỷ lục 9,83 của Ben Johnson ở Rome 1987 có còn được công nhận không?
Không. Sau khi Johnson thừa nhận dùng steroid trong nhiều năm trước Uỷ ban Dubin năm 1989, Liên đoàn Điền kinh Quốc tế đã xoá kỷ lục này dù lần đó ông không bị phát hiện qua xét nghiệm.
Carl Lewis có bao nhiêu huy chương vàng Olympic?
Carl Lewis giành tổng cộng chín HCV Olympic qua bốn kỳ từ 1984 đến 1996, ở các nội dung 100 m, 200 m, nhảy xa và tiếp sức 4×100 m.
