Fausto Coppi và Gino Bartali là hai tay đua xe đạp đường trường người Ý, kình địch lớn nhất của môn xe đạp những năm 1940–1950. Bartali thắng Tour de France năm 1938 và 1948, Giro d'Italia ba lần; Coppi thắng Tour hai lần và Giro năm lần, là người đầu tiên thắng cả hai giải trong cùng một năm (1949). Cuộc đối đầu của họ chia nước Ý thành hai phe — "coppiani" và "bartaliani" — tới mức người ta hỏi nhau "anh theo ai" như hỏi quê quán.
Đàn anh và người đồng đội trẻ
Bartali sinh năm 1914 gần Firenze. Ông thắng Giro năm 1936, 1937 và Tour de France năm 1938, trở thành ngôi sao số một của xe đạp Ý trước tuổi 25. Bartali leo núi khoẻ, bền bỉ, nổi tiếng mộ đạo Công giáo — báo chí gọi ông là "Gino il Pio", Gino ngoan đạo.
Coppi sinh năm 1919 ở Castellania, vùng Piemonte, từng làm cậu bé giao hàng cho một tiệm thịt. Năm 1940, đội Legnano nhận Coppi về làm gregario — tay đua phục vụ — cho trưởng đội Bartali. Ở Giro năm đó, Bartali ngã xe từ sớm, và Coppi được phép đua cho chính mình. Anh thắng Giro khi mới 20 tuổi, tới nay vẫn là người trẻ nhất từng thắng giải này.
Từ khoảnh khắc ấy, quan hệ hai người đổi hẳn. Người phục vụ đã vượt qua người được phục vụ, và không ai trong hai người muốn đứng thứ hai.
Hai tính cách, hai nước Ý
| Gino Bartali | Fausto Coppi | |
|---|---|---|
| Quê | Toscana | Piemonte |
| Biệt danh | Gino ngoan đạo, "người không bao giờ lặn" | Campionissimo (nhà vô địch của các nhà vô địch), Con diệc |
| Hình ảnh | Truyền thống, mộ đạo, nói thẳng | Kín đáo, hiện đại, chú trọng dinh dưỡng và tập luyện có phương pháp |
| Thành tích Grand Tour | Tour 1938, 1948; Giro 1936, 1937, 1946 | Tour 1949, 1952; Giro 1940, 1947, 1949, 1952, 1953 |
Nước Ý sau năm 1945 đang dựng lại từ đổ nát. Người ta gửi vào hai tay đua những hình dung khác nhau về đất nước: Bartali gắn với nước Ý nông thôn, nhà thờ, truyền thống; Coppi gắn với nước Ý đang đổi mới, lặng lẽ và hiện đại. Đó là cách người hâm mộ nhìn họ — bản thân hai tay đua không tuyên bố đại diện cho phe nào.
Những khoảnh khắc làm nên cặp kình địch
Một người đơn độc dẫn đầu, 1949
Chặng Cuneo – Pinerolo ở Giro 1949, Coppi bứt đi một mình suốt khoảng 190 km qua năm con đèo Alps, về đích trước Bartali gần 12 phút. Phóng viên đài phát thanh Mario Ferretti mở bản tin bằng câu nổi tiếng: "Một người đơn độc dẫn đầu; áo anh màu trắng – xanh trời; tên anh là Fausto Coppi." Câu nói này tới nay người Ý vẫn thuộc.
Valkenburg 1948: cả hai cùng bỏ cuộc
Ở giải vô địch thế giới đường trường năm 1948 tại Hà Lan, Coppi và Bartali mải canh chừng nhau tới mức để những người khác bỏ xa, rồi cả hai cùng bỏ cuộc. Liên đoàn xe đạp Ý tức giận, treo giò cả hai một thời gian. Đây là ví dụ kinh điển về việc kình địch làm hại chính hai bên.
Chai nước năm 1952
Một bức ảnh nổi tiếng chụp trên một con đèo ở Tour de France 1952 cho thấy hai người chuyền nhau một chai nước. Ai đưa cho ai? Tới nay vẫn tranh cãi: phe Coppi nói Coppi đưa, phe Bartali nói ngược lại, và chính hai người cũng từng trả lời mập mờ. Một chai nước trở thành biểu tượng của cả mối quan hệ: đối thủ nhưng vẫn là đồng nghiệp trên cùng con đường.
Tour 1948 và một giai thoại chính trị
Bartali thắng Tour 1948, mười năm sau lần thắng đầu — khoảng cách dài nhất giữa hai lần vô địch Tour của cùng một người. Có một câu chuyện phổ biến rằng chiến thắng của ông ở dãy Alps đã giúp xoa dịu căng thẳng trong nước Ý sau vụ ám sát hụt chính khách Palmiro Togliatti ngày 14/7/1948. Các nhà sử học coi đây là chuyện được thổi phồng: chiến thắng có làm người Ý vui, nhưng không đủ để tự nó thay đổi tình hình.
Đối thủ đã đẩy nhau lên ra sao
- Coppi hiện đại hoá môn đua. Để vượt một đàn anh bền bỉ như Bartali, Coppi đi trước thời đại về chế độ ăn, tập luyện và chăm sóc thể lực, đặt nền cho cách làm của nhiều đội sau này. Năm 1942 anh còn lập kỷ lục giờ trên đường đua Vigorelli ở Milano.
- Bartali kéo dài sự nghiệp. Có một đối thủ trẻ hơn năm tuổi đuổi sát, Bartali vẫn thắng Tour năm 1948 ở tuổi 34 và đua tới gần 40 tuổi.
- Xe đạp thành môn thể thao quốc dân. Đường đua Giro những năm đó chật kín người; báo chí, đài phát thanh, các quán cà phê sống nhờ câu chuyện hai người.
Đời tư, cái chết và lòng tôn trọng
Năm 1954, Coppi công khai quan hệ với Giulia Occhini — báo chí gọi là "Phu nhân áo trắng" — khi cả hai đều đã có gia đình. Ở nước Ý thời đó, ngoại tình còn bị coi là tội hình sự; vụ việc ra toà và làm hình ảnh Coppi sứt mẻ trong mắt một bộ phận công chúng.
Tháng 12/1959, Coppi sang châu Phi dự một chuyến đi săn và đua giao hữu. Trở về, ông sốt cao, bị chẩn đoán nhầm, và qua đời ngày 2/1/1960 vì sốt rét, khi mới 40 tuổi. Bartali có mặt trong đám tang. Ông sống tới năm 2000.
Sau khi mất, Bartali còn được biết đến vì một chuyện ông giữ kín cả đời: việc ông giúp chuyển giấy tờ cứu người Do Thái ở Ý thời chiến. Năm 2013, Yad Vashem công nhận ông là "Người công chính giữa các dân tộc".
Góc nhìn hôm nay
Cặp Coppi – Bartali dạy hai bài học ngược chiều nhau. Valkenburg 1948 cho thấy khi chỉ lo khoá chặt đối thủ, cả hai cùng thua. Còn chặng Cuneo – Pinerolo cho thấy cách thắng một kình địch lớn: không chờ họ phạm sai lầm, mà tạo ra một thử thách họ không thể theo.
Câu chuyện chai nước nhắc thêm một điều: người hâm mộ hai phe có thể cãi nhau cả đời, nhưng hai người trong cuộc thì hiểu nhau hơn ai hết. Kình địch thật sự thường tôn trọng nhau hơn đám đông đứng ngoài.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể nghe bài hát "Bartali" của nhạc sĩ Paolo Conte (1979); đến Castellania (nay mang tên Castellania Coppi) nơi có nhà và lăng mộ của Coppi; hoặc ghé Bảo tàng Gino Bartali ở Ponte a Ema, ngoại ô Firenze. Hồ sơ các kỳ Tour de France có thể tra trên trang chính thức của giải.
Câu hỏi thường gặp
Coppi và Bartali ai giỏi hơn?
Về số danh hiệu Grand Tour, Coppi nhiều hơn: hai Tour de France và năm Giro, so với hai Tour và ba Giro của Bartali. Nhưng Bartali hơn Coppi năm tuổi và mất nhiều năm đỉnh cao vì chiến tranh, nên người hâm mộ hai phe tới nay vẫn tranh luận.
Ai là người đưa chai nước trong bức ảnh nổi tiếng năm 1952?
Chưa có câu trả lời chắc chắn. Bức ảnh chụp ở Tour de France 1952 cho thấy hai người chuyền chai nước cho nhau, nhưng ai đưa ai thì mỗi phe kể một kiểu và chính hai tay đua cũng không xác nhận dứt khoát.
Fausto Coppi mất năm nào, vì sao?
Coppi mất ngày 2/1/1960, khi 40 tuổi, vì sốt rét nhiễm trong một chuyến đi châu Phi cuối năm 1959. Bệnh của ông bị chẩn đoán nhầm nên không được điều trị kịp thời.
Coppi thắng Giro lần đầu năm bao nhiêu tuổi?
Coppi thắng Giro d'Italia năm 1940 khi mới 20 tuổi, lúc đang là tay đua phục vụ cho Bartali ở đội Legnano. Tới nay ông vẫn là người trẻ nhất từng thắng giải này.
Vì sao Bartali được Yad Vashem vinh danh?
Bartali bí mật giúp chuyển giấy tờ cho một mạng lưới cứu người Do Thái ở Ý thời chiến, việc ông hầu như không kể với ai. Năm 2013, Yad Vashem công nhận ông là "Người công chính giữa các dân tộc".
