All Blacks và Springboks: kình địch bóng bầu dục New Zealand – Nam Phi

All Blacks (New Zealand) và Springboks (Nam Phi) là kình địch lớn nhất của bóng bầu dục rugby union. Hai đội gặp nhau lần đầu năm 1921 và suốt hơn một thế kỷ thay nhau giữ danh hiệu đội mạnh nhất thế giới. Tính tới năm 2023, Nam Phi vô địch World Cup bốn lần (1995, 2007, 2019, 2023), New Zealand ba lần (1987, 2011, 2015); trận chung kết 2023 ở Paris, Nam Phi thắng New Zealand chỉ 12–11.

Hiểu nhanh rugby union

Rugby union đấu 15 người mỗi bên, trận 80 phút. Bóng hình bầu dục chỉ được chuyền ngang hoặc về sau bằng tay; muốn tiến lên phải chạy hoặc đá. Ghi try — đặt bóng xuống vùng cấm địa đối phương — được 5 điểm, đá chuyển đổi sau try thêm 2 điểm, đá phạt và đá bóng sống (drop goal) mỗi lần 3 điểm. Môn này nổi tiếng với những pha va chạm mạnh và các tình huống tranh bóng tập thể như scrum (hai hàng tiền đạo đẩy nhau) và lineout (ném biên).

New Zealand và Nam Phi là hai quốc gia coi rugby gần như môn thể thao quốc hồn. Áo đen của New Zealand và áo xanh lá – vàng của Nam Phi là hai biểu tượng dễ nhận ra nhất của môn này.

Hai phong cách, một trăm năm

Trong lịch sử đối đầu, New Zealand thắng nhiều trận hơn. Nhưng trong các trận có tính chất quyết định nhất — chung kết World Cup — Nam Phi thắng cả hai lần hai đội gặp nhau.

Haka: nghi thức trước trận

Trước mỗi trận quốc tế, All Blacks đứng thành đội hình và thực hiện haka — điệu múa – hô của người Māori, với tiếng dậm chân, vỗ đùi, ánh mắt trợn và lưỡi thè. Bài quen thuộc nhất là "Ka Mate", gắn với tù trưởng Te Rauparaha từ đầu thế kỷ 19. Từ năm 2005, đội có thêm bài "Kapa o Pango", sáng tác riêng cho All Blacks.

Đối thủ đứng nhìn haka ra sao cũng là một phần của kình địch. Có đội đứng yên tôn trọng, có đội tiến lên đối mặt, có đội khoác tay nhau thành hàng. Với Springboks, đứng trước haka là chuyện quen thuộc qua hơn một trăm năm — và việc giữ bình tĩnh trước nó là bài học đầu tiên mỗi cầu thủ trẻ Nam Phi phải học khi gặp New Zealand.

Những chương lớn của kình địch

1921: loạt trận đầu tiên

Springboks sang New Zealand năm 1921. Trận Test đầu tiên ở Dunedin, New Zealand thắng 13–5. Nam Phi thắng trận thứ hai, trận thứ ba hoà 0–0. Loạt trận hoà, và cũng từ đó mỗi chuyến du đấu giữa hai nước được coi như "giải vô địch thế giới không chính thức" — thời ấy chưa có World Cup.

Những chuyến du đấu dài

Năm 1937, Springboks thắng loạt trận ngay trên đất New Zealand, và đội hình năm đó thường được xếp vào hàng đội du đấu mạnh nhất lịch sử. Năm 1949, Nam Phi thắng cả bốn trận Test trước New Zealand. Mãi tới năm 1956, New Zealand mới lần đầu thắng một loạt trận trước Nam Phi. Mỗi chuyến đi kéo dài hàng tháng, với hàng chục trận gặp các đội địa phương, và thất bại được người dân hai nước ghi nhớ hàng chục năm.

1981: khi sân bóng không tách khỏi xã hội

Chuyến du đấu của Springboks tới New Zealand năm 1981 diễn ra giữa làn sóng phản đối chính sách phân biệt chủng tộc apartheid khi đó ở Nam Phi. Biểu tình lan rộng khắp New Zealand, có trận phải huỷ vì người biểu tình tràn vào sân, và ở trận Test cuối tại Auckland, một máy bay nhỏ liên tục bay sát sân thả bột mì xuống. Trong những năm sau đó, Nam Phi bị cô lập khỏi rugby quốc tế, cho tới đầu thập niên 1990.

1995: Ellis Park

Nam Phi đăng cai World Cup 1995, lần đầu được dự giải. Họ vào chung kết gặp New Zealand có Jonah Lomu, cầu thủ chạy cánh to lớn đã làm khuynh đảo cả giải. Ngày 24/6/1995 tại sân Ellis Park ở Johannesburg, Nam Phi thắng 15–12 trong hiệp phụ, nhờ cú drop goal của Joel Stransky. Tổng thống Nelson Mandela mặc áo số 6 của Springboks trao cúp cho đội trưởng François Pienaar — khoảnh khắc được coi là biểu tượng hoà giải của Nam Phi, sau này dựng thành phim Invictus (2009).

Phía New Zealand về sau nói nhiều cầu thủ bị ngộ độc thực phẩm trước trận. Chuyện này chưa bao giờ được xác minh và vẫn là một phần tranh cãi của trận đấu.

2023: chung kết sát nút nhất

Mấy tuần trước World Cup 2023, ở trận giao hữu tại Twickenham, Nam Phi thắng New Zealand 35–7 — thất bại đậm nhất lịch sử của All Blacks. Nhưng ở chung kết tại Stade de France, Paris, ngày 28/10/2023, trận đấu căng như dây đàn. Nam Phi thắng 12–11 nhờ bốn quả đá phạt; New Zealand ghi được try duy nhất của trận. Đội trưởng Siya Kolisi — người da đen đầu tiên làm đội trưởng Springboks ở các trận Test — nâng cúp lần thứ hai liên tiếp.

Hai đội đã đẩy nhau lên ra sao

• Mỗi bên buộc bên kia phải vá điểm yếu. Để thắng New Zealand, Nam Phi phải học thêm khả năng tấn công linh hoạt; để thắng Nam Phi, New Zealand phải nâng sức mạnh tiền đạo và phòng ngự. Rugby thế giới học từ cả hai.
• Chuẩn mực của môn thể thao. Trong nhiều thập kỷ, thắng được một trong hai đội này là thước đo để một nền rugby khác biết mình ở đâu.
• Một giải thưởng riêng. Từ năm 2004, các trận Test giữa hai đội tranh Freedom Cup — chiếc cúp ra đời đúng dịp kỷ niệm mười năm nền dân chủ ở Nam Phi.

Góc nhìn hôm nay

Kình địch này cho thấy hai điều. Thứ nhất, không có đối thủ cố định ở mãi một vị trí: ai đứng trên thay đổi theo từng thập kỷ, và người thua đậm 7–35 vẫn có thể chỉ thua 1 điểm vài tuần sau. Đừng đánh giá đối thủ, hay chính mình, chỉ qua một trận.

Thứ hai, thể thao không đứng ngoài xã hội. Năm 1981 và năm 1995 cho thấy cùng một môn, cùng hai đội, có thể là nơi chia rẽ hoặc là nơi hàn gắn — tuỳ con người làm gì với nó.

Muốn tìm hiểu thêm: cuốn Playing the Enemy của John Carlin (2008), nguồn của phim Invictus; trang chính thức của World Rugby để tra kết quả World Cup; bảo tàng World Rugby Museum ở sân Twickenham, London và bảo tàng rugby New Zealand ở Palmerston North. Nếu chưa từng xem rugby, có thể bắt đầu bằng trận chung kết 2023 — vừa đủ kịch tính vừa dễ hiểu.