Gian Lorenzo Bernini (1598–1680) và Francesco Borromini (1599–1667) là hai kiến trúc sư lớn nhất của Rome thời Baroque, và là kình địch suốt hơn ba mươi năm. Borromini từng làm phụ tá cho Bernini, rồi tách ra khi thấy công sức mình bị đứng dưới tên người khác. Bernini là ngôi sao của giáo triều, hào hoa, được mọi Giáo hoàng ưa; Borromini là thiên tài lập dị, khắc khổ, làm những nhà thờ nhỏ với hình khối táo bạo chưa từng có. Ngày nay trên quảng trường Navona, đài phun nước của người này và nhà thờ của người kia đứng ngay đối diện nhau.
Hai người thợ dưới một mái vòm
Bernini là con một nhà điêu khắc, thần đồng từ nhỏ, được hồng y Scipione Borghese bảo trợ. Ở tuổi hai mươi mấy, ông đã tạc những tượng đá như Apollo và Daphne làm cả Rome kinh ngạc. Năm 1623, khi Maffeo Barberini trở thành Giáo hoàng Urbano VIII, Bernini thành nghệ sĩ được sủng ái nhất.
Borromini sinh ở vùng hồ Lugano, đến Rome làm thợ đá cho công trường nhà thờ Thánh Phêrô, dưới quyền kiến trúc sư Carlo Maderno, người họ hàng của ông. Ông hiểu kỹ thuật xây dựng và vẽ kỹ thuật tốt hơn hầu hết mọi người.
Sau khi Maderno mất năm 1629, Bernini được giao làm kiến trúc sư trưởng nhà thờ Thánh Phêrô, và Borromini làm việc dưới quyền ông, trên hai công trình lớn: Baldacchino, chiếc tán bằng đồng khổng lồ trên bàn thờ chính (1624–1633), và Cung điện Barberini. Mức độ đóng góp thiết kế của Borromini cho hai công trình này còn được bàn, nhưng nhiều nhà nghiên cứu tin rằng phần kỹ thuật và một số chi tiết là của ông. Borromini thì cho rằng mình không được ghi công tương xứng, cả về danh lẫn về tiền. Đầu thập niên 1630 ông tách ra làm riêng.
Hai lối nghĩ về kiến trúc
| Bernini | Borromini | |
|---|---|---|
| Xuất phát | Nhà điêu khắc, coi công trình như sân khấu | Thợ đá, coi công trình như bài toán hình học |
| Vật liệu ưa dùng | Đá cẩm thạch nhiều màu, đồng mạ vàng, hiệu ứng ánh sáng | Vữa trắng, gạch, chi phí thấp, hình khối tạo nên tất cả |
| Tính cách | Xã giao, giỏi kịch nghệ, được lòng người quyền lực | Cô độc, cầu toàn, khó tính, hay u uất |
| Công trình tiêu biểu | Quảng trường Thánh Phêrô, Sant'Andrea al Quirinale, Đài phun nước Bốn Dòng sông | San Carlo alle Quattro Fontane, Sant'Ivo alla Sapienza, mặt tiền Sant'Agnese in Agone |
Nhà thờ nhỏ San Carlo alle Quattro Fontane (bắt đầu 1634) là tuyên ngôn của Borromini: trên một khu đất chật hẹp ở ngã tư, ông dựng một không gian dựa trên hình bầu dục và tam giác, mái vòm phủ hoạ tiết hình học thu nhỏ dần lên đỉnh làm nó trông cao hơn thật. Người ta kể rằng toàn bộ nhà thờ nhỏ đến mức có thể đặt lọt vào trong một trụ chống của mái vòm nhà thờ Thánh Phêrô, câu này hay được nhắc nhưng nên hiểu là cách nói hình ảnh.
Vụ tháp chuông nhà thờ Thánh Phêrô
Đây là thất bại lớn nhất của Bernini, và là lần Borromini có dịp phản đòn. Từ năm 1637, Bernini xây tháp chuông ở phía nam mặt tiền nhà thờ Thánh Phêrô. Nền móng không chịu nổi, mặt tiền xuất hiện vết nứt. Khi Urbano VIII mất năm 1644, Giáo hoàng mới Innocenzo X, nhà Pamphilj, vốn không ưa nhà Barberini, lập uỷ ban xem xét. Borromini là một trong những người chỉ trích dự án. Năm 1646 tháp bị phá dỡ, và Bernini chịu một đòn lớn về danh tiếng.
Trong mấy năm đầu thời Innocenzo X, Borromini được giao những việc lớn như cải tạo nhà thờ San Giovanni in Laterano, nhà thờ chính toà của Rome.
Quảng trường Navona: hai đối thủ đối mặt nhau
Nhà Pamphilj có cung điện ở quảng trường Navona, và Innocenzo X muốn biến quảng trường thành tượng đài cho gia tộc. Ý tưởng đài phun nước trung tâm ban đầu liên quan đến Borromini, người đã nghiên cứu cách dẫn nước đến. Nhưng Bernini, theo giai thoại phổ biến, đã làm một mô hình bằng bạc, cho đặt ở nơi Giáo hoàng sẽ đi qua, và Giáo hoàng bị thuyết phục. Bernini được giao làm Đài phun nước Bốn Dòng sông (Fontana dei Quattro Fiumi), hoàn thành năm 1651: bốn pho tượng khổng lồ tượng trưng cho bốn con sông lớn của bốn châu lục, ngồi quanh một khối đá đục rỗng đỡ một cây cột tháp Ai Cập.
Năm 1653, Borromini được giao tiếp quản việc xây nhà thờ Sant'Agnese in Agone, ngay sát đài phun nước, và thiết kế mặt tiền lõm cong với mái vòm cao.
Huyền thoại bức tượng che mắt
Ở Rome, hướng dẫn viên hay kể: tượng sông Río de la Plata của Bernini giơ tay như sợ nhà thờ của Borromini đổ sập, còn tượng sông Nile trùm khăn kín đầu để khỏi nhìn công trình xấu xí đó. Câu chuyện rất hay, nhưng sai về thời gian: đài phun nước hoàn thành năm 1651, trước khi Borromini bắt tay vào mặt tiền nhà thờ. Tấm khăn trên đầu tượng sông Nile có cách giải thích chuẩn hơn nhiều: thời đó chưa ai biết nguồn sông Nile ở đâu. Đây là ví dụ điển hình của việc người đời sau thêu thêm cho một mối kình địch có thật.
Kết cục
Bernini sống thọ, vẫn là nghệ sĩ hàng đầu dưới nhiều đời Giáo hoàng. Ông thiết kế hàng cột ôm lấy quảng trường Thánh Phêrô (bắt đầu 1656), từng được vua Louis XIV mời sang Paris năm 1665 để thiết kế điện Louvre, dù dự án sau đó không được thực hiện. Ông mất năm 1680, gần 82 tuổi.
Borromini ngày càng cô độc và u uất. Đầu tháng 8 năm 1667, ông tự vẫn tại nhà riêng ở Rome. Theo lời ông khai trước khi mất, đó là lúc cơn bực bội lên tới đỉnh điểm. Ông được chôn trong nhà thờ San Giovanni dei Fiorentini.
Về ảnh hưởng, Bernini định hình bộ mặt Rome. Nhưng Borromini để lại di sản sâu hơn cho nghề: kiến trúc Baroque ở miền nam nước Đức, Áo, Bohemia, Piemonte học theo những hình khối uốn cong của ông nhiều hơn. Nhiều kiến trúc sư thế kỷ 20 coi ông là người đi trước thời đại.
Kình địch đã làm gì cho Rome
Sự hiện diện của Borromini khiến Bernini không thể dừng ở hiệu ứng sân khấu; ở Sant'Andrea al Quirinale, gần như ngay cạnh San Carlo, Bernini cũng dùng mặt bằng bầu dục, như một câu trả lời. Còn Borromini, vì không có ngân sách và sự sủng ái như Bernini, buộc phải sáng tạo bằng thứ rẻ nhất: hình học. Cái thiếu đã thành phong cách.
Góc nhìn hôm nay
- Ghi công cho người phụ tá. Nếu Bernini thừa nhận đóng góp của Borromini ở Baldacchino, có lẽ mối thù không bắt đầu. Người làm cùng bạn hôm nay có thể là đối thủ đáng gờm nhất ngày mai.
- Thiếu nguồn lực, hãy đổi cách chơi. Borromini không đọ được cẩm thạch và vàng, nên ông đọ bằng ý tưởng.
- Tài năng cần cả kỹ năng với người. Bernini không hơn Borromini về kỹ thuật, nhưng ông biết trình bày, biết thuyết phục người ra quyết định.
- Kình địch không nên nuốt cả đời mình. Bi kịch của Borromini nhắc rằng để lòng cay đắng chiếm hết chỗ là cái giá quá đắt. Nếu ai đó quanh bạn rơi vào trạng thái u uất kéo dài, hãy giúp họ tìm đến người tin cậy hoặc chuyên gia.
Ở Rome, có thể đi bộ một vòng ngắn để so hai người: San Carlo alle Quattro Fontane và Sant'Andrea al Quirinale chỉ cách nhau vài trăm mét trên cùng một con phố; quảng trường Navona có đài phun nước và nhà thờ Sant'Agnese đối diện nhau. Sách: The Genius in the Design của Jake Morrissey (2005) kể riêng mối kình địch này.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Bernini và Borromini là kình địch?
Borromini làm việc dưới quyền Bernini ở nhà thờ Thánh Phêrô và Cung điện Barberini, rồi cho rằng mình không được ghi công xứng đáng. Hai người còn khác nhau hoàn toàn về tính cách và quan niệm kiến trúc, và tranh nhau sự bảo trợ của các Giáo hoàng.
Tượng trong Đài phun nước Bốn Dòng sông có chế giễu nhà thờ của Borromini không?
Không. Đây là huyền thoại: đài phun nước hoàn thành năm 1651, còn Borromini nhận việc mặt tiền nhà thờ Sant'Agnese năm 1653. Tượng sông Nile trùm đầu vì thời đó chưa ai biết nguồn sông Nile.
Công trình nổi tiếng nhất của Borromini là gì?
Hai công trình tiêu biểu là nhà thờ San Carlo alle Quattro Fontane và Sant'Ivo alla Sapienza ở Rome, nổi bật với mặt bằng hình học phức tạp, tường uốn lượn và mái vòm độc đáo.
Bernini nổi tiếng vì những gì?
Bernini vừa là nhà điêu khắc vừa là kiến trúc sư, nổi tiếng với các tượng đá như Apollo và Daphne, tán đồng Baldacchino và hàng cột quanh quảng trường Thánh Phêrô, cùng Đài phun nước Bốn Dòng sông ở quảng trường Navona.
Borromini mất như thế nào?
Borromini tự vẫn tại nhà ở Rome đầu tháng 8 năm 1667, sau nhiều năm sống cô độc và u uất. Ông được an táng tại nhà thờ San Giovanni dei Fiorentini.
