Chuyện Antonio Salieri ghen tị rồi đầu độc Wolfgang Amadeus Mozart là huyền thoại, không có bằng chứng lịch sử. Hai nhà soạn nhạc có cạnh tranh thật ở Vienna thập niên 1780, khi Salieri là nhạc sĩ cung đình được trọng vọng còn Mozart là người tự do kiếm sống bằng biểu diễn và soạn nhạc. Nhưng họ cũng từng cộng tác: năm 1785 họ cùng viết một bản cantata, và năm 1791 Mozart hào hứng kể Salieri khen vở Cây sáo thần. Huyền thoại ra đời sau khi Mozart mất, được Pushkin rồi bộ phim Amadeus (1984) biến thành câu chuyện ai cũng biết.
Salieri là ai
Antonio Salieri (1750–1825) sinh ở Legnago, gần Verona. Mồ côi sớm, ông được nhà soạn nhạc Florian Gassmann đưa về Vienna năm 1766. Ông được Hoàng đế Joseph II quý mến, và từ năm 1788 giữ chức Nhạc trưởng cung đình (Hofkapellmeister), vị trí âm nhạc cao nhất của triều đình Habsburg. Các vở opera của ông được diễn ở Vienna, Paris, Ý; vở Les Danaïdes (1784) thành công lớn ở Paris.
Salieri còn là một trong những thầy giáo âm nhạc quan trọng nhất châu Âu. Học trò của ông có Beethoven, Schubert, Liszt thuở nhỏ, và cả con trai út của Mozart, Franz Xaver. Ông thường dạy miễn phí cho học trò nghèo.
Cạnh tranh có thật ở Vienna
Mozart (1756–1791) chuyển hẳn đến Vienna năm 1781. Ông muốn có vị trí ổn định trong triều, nhưng các vị trí ấy phần lớn đã thuộc về các nhạc sĩ Ý, trong đó có Salieri. Trong thư từ, Mozart và cha ông, Leopold, nhiều lần phàn nàn về "phe Ý" cản trở mình.
- Năm 1781, Mozart hy vọng được dạy nhạc cho công nương Elisabeth xứ Württemberg; vị trí đó về tay Salieri.
- Năm 1786, khi Đám cưới Figaro chuẩn bị ra mắt, Leopold viết trong thư rằng Salieri và phe ông sẽ tìm cách cản trở. Đây là phỏng đoán của Leopold; không có tài liệu cho thấy Salieri thật sự phá hoại.
- Ngày 7 tháng 2 năm 1786, Joseph II tổ chức một buổi đọ tài tại nhà kính cam (Orangerie) của cung điện Schönbrunn: Mozart viết vở ngắn tiếng Đức Ông bầu gánh hát (Der Schauspieldirektor), Salieri viết vở ngắn tiếng Ý Nhạc trước, lời sau (Prima la musica e poi le parole). Salieri được trả gấp đôi, 100 ducat so với 50 của Mozart, phản ánh vị thế của opera Ý lúc đó hơn là chất lượng hai tác phẩm.
Đó là cạnh tranh nghề nghiệp bình thường giữa hai người cùng tranh khán giả, nhà hát và sự bảo trợ của hoàng đế. Có lúc Salieri thắng, có lúc Mozart thắng.
Những bằng chứng về sự hợp tác
Năm 1785, khi nữ ca sĩ Nancy Storace, người sau này hát vai Susanna trong Figaro, bình phục sau một thời gian mất giọng, Salieri, Mozart và một nhà soạn nhạc ký tên "Cornetti" cùng viết một bản cantata mừng bà, Per la ricuperata salute di Ofelia. Bản nhạc thất lạc suốt hơn hai thế kỷ, đến năm 2016 được tìm thấy trong kho lưu trữ của Bảo tàng Âm nhạc Séc ở Praha và được biểu diễn lại.
Năm 1789, khi đã là Nhạc trưởng cung đình, Salieri cho dựng lại Figaro của Mozart thay vì một vở mới của mình. Ông còn chỉ huy các tác phẩm của Mozart trong những buổi hoà nhạc, theo các tài liệu thời đó.
Tháng 10 năm 1791, chỉ vài tuần trước khi mất, Mozart viết thư cho vợ là Constanze kể rằng ông đưa Salieri và ca sĩ Caterina Cavalieri đi xem Cây sáo thần, và Salieri chăm chú nghe từ đầu đến cuối, khen "bravo" sau từng tiết mục. Giọng thư cho thấy Mozart vui vì được đối thủ nể phục, không phải sợ hãi.
Huyền thoại ra đời như thế nào
| Năm | Mốc |
|---|---|
| 5/12/1791 | Mozart mất ở Vienna, 35 tuổi. Nguyên nhân không xác định chắc chắn; giới y học đã đưa ra nhiều giả thuyết như sốt thấp khớp cấp, nhiễm liên cầu khuẩn, bệnh thận |
| Những năm 1790 | Có lời đồn Mozart bị đầu độc; chính Mozart lúc ốm từng nói với vợ ông cảm thấy bị đầu độc, theo lời Constanze kể sau này |
| 1823–1824 | Salieri già yếu, suy sụp tinh thần, phải vào viện. Lời đồn lan ra rằng ông "thú nhận" đầu độc Mozart. Người chăm sóc ông khẳng định ông không hề nói thế, và chính Salieri khi tỉnh táo đã phủ nhận |
| 1825 | Salieri mất ở Vienna |
| 1830 | Pushkin viết vở kịch ngắn Mozart và Salieri, trong đó Salieri vì ghen tị mà bỏ thuốc độc vào ly rượu của Mozart |
| 1897 | Rimsky-Korsakov dựng vở opera ngắn cùng tên dựa trên kịch Pushkin |
| 1979 | Peter Shaffer viết kịch Amadeus, Salieri không đầu độc nhưng hành hạ Mozart về tinh thần |
| 1984 | Phim Amadeus của Miloš Forman, giành 8 giải Oscar, trong đó có Phim hay nhất |
Pushkin và Shaffer đều không viết lịch sử; họ dùng Salieri làm hình ảnh cho một ý tưởng: người tài giỏi vừa đủ để nhận ra thiên tài nhưng không bao giờ chạm được tới nó. Đó là đề tài văn chương rất mạnh, và vì vậy nó lấn át sự thật.
Cái giá của một huyền thoại
Huyền thoại biến Salieri thành biểu tượng của sự ghen tị tầm thường, trong khi ông là một nhạc sĩ thành công, được kính trọng, và một người thầy hào phóng. Âm nhạc của ông gần như biến mất khỏi sân khấu suốt thế kỷ 19 và 20. Chỉ từ khoảng cuối thế kỷ 20, nhờ chính sự tò mò mà phim Amadeus tạo ra, các ca sĩ và dàn nhạc mới thu âm lại nhạc của Salieri. Nữ ca sĩ Cecilia Bartoli phát hành đĩa The Salieri Album năm 2003.
Góc nhìn hôm nay
- Cẩn thận với câu chuyện quá hay. Một kình địch có kẻ ác rõ ràng thì dễ nhớ, dễ kể, và thường sai. Trước khi tin, hãy tìm thư từ, tài liệu gốc.
- Đối thủ thời của bạn có thể là đồng nghiệp. Mozart và Salieri tranh nhau vị trí nhưng vẫn cùng viết nhạc, dựng tác phẩm của nhau. Cạnh tranh và hợp tác có thể song hành.
- Lời đồn có thể huỷ một người. Salieri không làm gì sai mà mất danh tiếng hai thế kỷ. Đừng chuyền tay những tin đồn về đối thủ mà mình không kiểm chứng được.
- Hiểu đúng "nỗi khổ của người thứ hai". Thứ khiến Amadeus chạm vào người xem là cảm giác thấy người khác giỏi hơn mình. Cảm giác đó có thật; điều quan trọng là mình làm gì với nó.
Muốn nghe để tự so sánh: hai vở ngắn năm 1786 thỉnh thoảng được diễn chung như đúng đêm Schönbrunn năm xưa; bản cantata năm 1785 đã được thu âm. Ở Vienna, có thể thăm Mozarthaus Vienna, căn hộ duy nhất của Mozart ở thành phố còn tồn tại, nơi ông viết Figaro. Ở Legnago có Nhà hát Salieri mang tên ông.
Câu hỏi thường gặp
Salieri có đầu độc Mozart không?
Không. Không có bằng chứng lịch sử nào cho thấy Salieri đầu độc Mozart. Đây là lời đồn sau khi Mozart mất, được Pushkin và phim Amadeus biến thành câu chuyện nổi tiếng.
Mozart chết vì nguyên nhân gì?
Nguyên nhân chính xác không được xác định. Các nhà nghiên cứu y học đưa ra nhiều giả thuyết như sốt thấp khớp cấp, nhiễm liên cầu khuẩn hoặc bệnh thận; Mozart mất ngày 5 tháng 12 năm 1791 ở Vienna khi 35 tuổi.
Mozart và Salieri có quan hệ thế nào?
Họ cạnh tranh nghề nghiệp ở Vienna nhưng cũng cộng tác: cùng viết một bản cantata năm 1785, Salieri cho dựng lại Figaro năm 1789, và năm 1791 Mozart vui vẻ kể Salieri khen Cây sáo thần.
Phim Amadeus có đúng sự thật không?
Phim Amadeus (1984) dựa trên kịch của Peter Shaffer và là hư cấu. Nhiều chi tiết về âm nhạc và đời sống Vienna được dựng công phu, nhưng mối thù sâu sắc và vai trò của Salieri trong cái chết của Mozart là sáng tạo nghệ thuật.
Salieri có phải nhạc sĩ tầm thường không?
Không. Salieri là Nhạc trưởng cung đình Vienna, opera của ông thành công khắp châu Âu, và ông là thầy dạy của Beethoven, Schubert và Liszt. Hình ảnh "tầm thường" chủ yếu đến từ văn học và điện ảnh.
