Năm 1832, tại triển lãm mùa hè của Học viện Hoàng gia London, bức tranh biển xám dịu của J. M. W. Turner được treo cạnh bức Khánh thành cầu Waterloo rực đỏ của John Constable. Trong một "ngày đánh vecni", khi hoạ sĩ được phép sửa tranh tại chỗ, Turner đi tới, chấm một vệt đỏ lên mặt biển rồi bỏ đi; vệt đỏ ấy sau thành chiếc phao. Constable, theo lời người chứng kiến, nói Turner vừa đến đây và "bắn một phát súng". Câu chuyện tóm gọn mối kình địch giữa hai hoạ sĩ phong cảnh lớn nhất nước Anh: hai con đường, một mục tiêu.
Sinh cách nhau một năm, đi hai con đường
Joseph Mallord William Turner sinh năm 1775 ở London, con một thợ cắt tóc. Ông vào trường của Học viện Hoàng gia năm 14 tuổi, được bầu làm viện sĩ chính thức năm 1802, khi mới 26 tuổi, một trong những người trẻ nhất từng được bầu. Ông đi khắp nước Anh, sang Thuỵ Sĩ, Ý, vẽ bão tố, núi tuyết, hoàng hôn, những cảnh thiên nhiên dữ dội, càng về sau càng gần như tan vào ánh sáng.
John Constable sinh năm 1776 ở Đông Bergholt, Suffolk, con một chủ cối xay giàu có. Ông vào nghề muộn và tiến chậm. Gần như cả đời ông vẽ một vùng quê nhỏ quanh sông Stour, nơi ông lớn lên, nay được gọi là "Xứ Constable". Ông nghiên cứu mây trời với sự kiên nhẫn của nhà khoa học, ghi ngày giờ và hướng gió sau lưng các phác thảo mây.
Constable phải đợi đến năm 1829, ở tuổi 52, mới được bầu làm viện sĩ chính thức, chỉ hơn một phiếu. Khoảng cách 27 năm đó là nỗi cay đắng lớn trong đời ông.
Học viện Hoàng gia: đấu trường của những bức tranh
Thế kỷ 19, triển lãm mùa hè của Học viện Hoàng gia là sự kiện nghệ thuật lớn nhất nước Anh. Hàng trăm bức tranh treo kín tường từ sàn lên trần, sát mép nhau. Bức nào cũng phải giành mắt người xem với bức bên cạnh. Trước khai mạc có vài "ngày đánh vecni" (varnishing days), khi hoạ sĩ được vào sửa sang tranh của mình đã treo trên tường.
Turner nổi tiếng biến những ngày này thành màn trình diễn: ông có khi gửi tới gần như một tấm vải chỉ phác sơ sài, rồi hoàn thành cả bức tranh ngay trước mặt đồng nghiệp trong vài ngày.
Ngày đánh vecni năm 1832
Năm ấy, Constable gửi bức tranh mà ông ấp ủ hơn mười năm: Khánh thành cầu Waterloo, cảnh Hoàng tử nhiếp chính lên thuyền khai trương cây cầu mới năm 1817, sông Thames đầy cờ, thuyền, áo đỏ, ánh vàng. Bên cạnh là bức của Turner, Helvoetsluys: tàu thành Utrecht ra khơi, một cảnh biển gần như toàn sắc xám và xanh lạnh.
Nguồn của câu chuyện là hồi ký của hoạ sĩ Charles Robert Leslie, bạn thân và người viết tiểu sử Constable (Memoirs of the Life of John Constable, 1843). Theo Leslie, Turner đứng nhìn tranh của Constable đang được sửa với đầy màu đỏ, rồi quay về tranh mình, chấm một vệt đỏ to cỡ đồng xu lên mặt biển và đi ra. Constable nói Turner vừa "bắn một phát súng". Turner không quay lại cả ngày hôm đó. Đến ngày đánh vecni cuối cùng, ông trở lại, tô vệt đỏ thành một chiếc phao nổi trên sóng.
Ý của Turner rất rõ với dân trong nghề: chỉ một chấm đỏ thuần đặt giữa nền xám đã làm cả bức tranh của ông bừng lên, và làm cả mảng đỏ rực của Constable bên cạnh trở nên kém sắc. Một bài học về màu sắc dạy bằng đúng một nét cọ.
So hai lối vẽ
| Turner | Constable | |
|---|---|---|
| Thiên nhiên | Dữ dội, kỳ vĩ: bão, lửa, núi Alps, biển động | Thân thuộc, đời thường: cánh đồng, cối xay, dòng sông |
| Địa bàn | Đi khắp châu Âu, nhiều lần sang Venice | Gần như không rời nước Anh |
| Ánh sáng | Hoà tan hình khối vào ánh sáng và hơi nước | Bắt ánh nắng lấp lánh trên lá, những chấm trắng nhỏ gọi là "tuyết Constable" |
| Thành công lúc sinh thời | Giàu có, nổi tiếng sớm | Bán chậm ở Anh, được đánh giá cao ở Pháp |
| Tác phẩm tiêu biểu | Mưa, hơi nước và tốc độ (1844), Chiến hạm Temeraire (1839) | Xe chở cỏ (1821), Nhà thờ Salisbury |
Constable không được đón nhận nhiều ở Anh, nhưng năm 1824 bức Xe chở cỏ (The Hay Wain) được bày ở Salon Paris và giành huy chương vàng. Các hoạ sĩ Pháp như Delacroix chú ý đến cách ông đặt những nét màu tươi cạnh nhau, và nhiều nhà nghiên cứu coi ông là một gạch nối dẫn tới trường phái Barbizon rồi Ấn tượng.
Họ có ghét nhau không
Không hẳn. Họ ngồi cùng hội đồng Học viện, cùng dự tiệc, cùng có mặt ở những buổi họp. Constable chê Turner đôi khi, Turner cũng có lúc lạnh nhạt; nhưng không có chuyện hãm hại. Đây là kiểu kình địch "trên tường triển lãm": hai người hiểu rằng tranh mình sẽ được nhìn bên cạnh tranh người kia, và vẽ để thắng sự so sánh ấy.
Năm 1831, Constable được giao treo tranh cho triển lãm, và người ta kể ông đã đổi chỗ một bức của Turner để treo tranh mình vào chỗ đẹp hơn, khiến Turner tức giận. Chuyện này cũng đến từ lời kể thời đó, khó kiểm chứng chi tiết.
Constable mất năm 1837. Turner mất năm 1851, để lại cho quốc gia gần như toàn bộ tác phẩm trong xưởng, hơn ba trăm bức sơn dầu và hàng nghìn bức vẽ, nay phần lớn ở Tate Britain.
Kình địch đã làm gì cho hội hoạ
Hai ông cùng nâng tranh phong cảnh, vốn bị coi là thể loại hạng hai sau tranh lịch sử, lên ngang hàng. Mỗi người là thước đo cho người kia: Constable buộc Turner nhớ rằng thiên nhiên đời thường cũng đáng vẽ; Turner buộc Constable thấy rằng tranh phong cảnh có thể mang cảm xúc lớn. Chính bức Khánh thành cầu Waterloo, bức tranh hoành tráng nhất của Constable, là ông tự đẩy mình ra khỏi những cánh đồng quen thuộc để đọ với thế mạnh của Turner.
Góc nhìn hôm nay
- Đặt cạnh đối thủ, bạn phải nghĩ khác. Thứ đẹp đứng một mình có thể chìm khi đứng cạnh thứ khác. Thiết kế sản phẩm, trình bày gian hàng, kể cả hồ sơ xin việc, đều nên được thử "đặt cạnh" đối thủ.
- Ít mà trúng. Turner không đọ khối lượng màu đỏ; ông dùng một chấm đúng chỗ. Phản ứng thông minh với đối thủ thường là phản ứng nhỏ, chính xác.
- Đi đường của mình. Constable thua Turner về danh tiếng khi sống, nhưng con đường riêng của ông, vẽ đúng những gì mình hiểu sâu nhất, lại có ảnh hưởng lâu dài ở Pháp.
Muốn xem tận mắt: Tate Britain ở London giữ bộ sưu tập Turner lớn nhất thế giới và bức Khánh thành cầu Waterloo của Constable. Nhân 250 năm ngày sinh của hai ông, Tate Britain tổ chức triển lãm chung Turner and Constable từ cuối năm 2024 đến tháng 4 năm 2025. Bức Xe chở cỏ ở Phòng tranh Quốc gia (National Gallery) London. Ở Suffolk có thể đi bộ thăm Flatford Mill, nơi Constable vẽ nhiều bức nổi tiếng.
Câu hỏi thường gặp
Chuyện chấm đỏ của Turner năm 1832 là gì?
Ở triển lãm Học viện Hoàng gia năm 1832, tranh biển xám của Turner treo cạnh bức Khánh thành cầu Waterloo nhiều màu đỏ của Constable. Turner chấm một vệt đỏ lên tranh mình, về sau sửa thành chiếc phao, làm tranh ông nổi bật hẳn. Câu chuyện được ghi lại trong hồi ký của hoạ sĩ C. R. Leslie.
Turner và Constable ai nổi tiếng hơn?
Lúc sinh thời, Turner nổi tiếng và giàu hơn nhiều, được bầu viện sĩ Học viện Hoàng gia từ năm 26 tuổi. Constable chỉ được bầu ở tuổi 52. Ngày nay cả hai đều được coi là hai hoạ sĩ phong cảnh lớn nhất nước Anh.
Turner và Constable khác nhau thế nào?
Turner vẽ thiên nhiên kỳ vĩ, dữ dội, đi khắp châu Âu và càng về sau càng hoà tan hình khối vào ánh sáng. Constable gắn bó với vùng quê Suffolk, vẽ cảnh đồng quê thân thuộc và nghiên cứu mây trời rất kỹ.
Có thể xem tranh Turner và Constable ở đâu?
Tate Britain ở London giữ bộ sưu tập Turner lớn nhất và nhiều tranh Constable. Phòng tranh Quốc gia London có Xe chở cỏ của Constable và Chiến hạm Temeraire của Turner.
Ngày đánh vecni ở Học viện Hoàng gia là gì?
Đó là những ngày trước khai mạc triển lãm, khi hoạ sĩ được vào sửa sang và phủ vecni tranh đã treo. Turner nổi tiếng dùng những ngày này để vẽ thêm, thậm chí hoàn thành cả bức tranh ngay trên tường triển lãm.
