Ta hả hê khi đối thủ thua vì thất bại của họ làm ta thấy vị trí của mình được nâng lên, và vì với kình địch, cái thua của họ gần như được tính là cái thắng của ta. Tâm lý học gọi cảm giác này là schadenfreude (niềm vui trên nỗi đau người khác). Các thí nghiệm chụp não cho thấy khi kình địch gặp thất bại, vùng não liên quan đến cảm giác được thưởng sáng lên, kể cả khi kẻ đánh bại họ không phải là ta. Đây là phản ứng rất người, nhưng để nó lớn lên không kiểm soát thì hại chính mình.
Schadenfreude là gì
Chữ schadenfreude mượn từ tiếng Đức, ghép từ Schaden (thiệt hại) và Freude (niềm vui). Tiếng Việt không có một từ đơn tương đương, nhưng có nhiều cách nói gần nghĩa: "hả hê", "cười trên nỗi đau người khác", "đáng đời". Cảm xúc này có ở mọi nền văn hoá, chỉ khác ở mức độ người ta dám để lộ ra.
Schadenfreude khác với ác ý. Người hả hê thường không gây ra cái thua của đối phương, họ chỉ đứng nhìn và thấy vui. Nhưng nó có họ hàng gần với ghen tị: người mà ta càng ghen, khi họ vấp ngã ta càng dễ hả hê.
Não bộ phản ứng thế nào: nghiên cứu Red Sox – Yankees
Năm 2011, Mina Cikara, Matthew Botvinick và Susan Fiske (Đại học Princeton) công bố một nghiên cứu trên tạp chí Psychological Science với cái tên gợi tò mò "Us Versus Them". Họ mời những người hâm mộ cuồng nhiệt của hai đội bóng chày kình địch Boston Red Sox và New York Yankees vào máy chụp cộng hưởng từ chức năng, rồi cho xem các tình huống mô phỏng.
Kết quả đáng chú ý:
- Khi đội kình địch thất bại, vùng thể vân bụng (ventral striatum), vốn liên quan đến cảm giác được thưởng, hoạt động mạnh hơn.
- Điều này xảy ra kể cả khi đội kình địch thua một đội thứ ba (trong nghiên cứu là Baltimore Orioles), tức là đội của người xem chẳng được lợi gì trực tiếp.
- Người có phản ứng ở vùng này mạnh hơn cũng cho biết mình sẵn lòng chế giễu, xúc phạm cổ động viên đội kia nhiều hơn.
Thông điệp của nghiên cứu: với kình địch, thất bại của họ được não xử lý như một phần thưởng tự thân, không cần ta phải thắng.
Ghen tị và hả hê: nghiên cứu năm 2009
Hai năm trước đó, nhóm của Hidehiko Takahashi (Viện Khoa học Phóng xạ Quốc gia, Nhật Bản) đăng trên tạp chí Science một nghiên cứu với tựa "When Your Gain Is My Pain and Your Pain Is My Gain". Người tham gia đọc các kịch bản về những nhân vật giỏi hơn mình ở những mặt mình quan tâm, rồi đọc tiếp các kịch bản nhân vật đó gặp vận rủi.
Họ thấy: khi ghen tị, vùng vỏ não liên quan đến cảm giác đau và xung đột hoạt động mạnh; khi nhân vật bị ghen tị gặp nạn, vùng liên quan đến phần thưởng lại hoạt động. Và ai càng ghen nhiều thì lúc sau càng "thưởng" nhiều. Ghen tị và hả hê, theo nghĩa nào đó, là hai mặt của một đồng xu.
Bốn lý do khiến kình địch làm ta hả hê nhiều hơn
- Bảo vệ lòng tự trọng. Kình địch là thước đo trực tiếp của ta. Họ đi xuống thì ta thấy mình như đi lên, dù thực tế không gì thay đổi. Nhiều nghiên cứu của Richard H. Smith và cộng sự cho thấy người đang tự ti hoặc vừa bị đe doạ lòng tự trọng hả hê mạnh hơn.
- Cảm giác công bằng. Khi tin rằng kình địch được may mắn hoặc kiêu căng, ta thấy cái thua của họ là "đáng". Cảm giác công lý được thực thi tạo ra sự thoả mãn.
- Bản sắc nhóm. Nếu ta gắn mình với một đội, một trường, một thương hiệu, thì thất bại của đội kia khẳng định cả nhóm ta. Một nghiên cứu năm 2003 của Colin Wayne Leach và cộng sự trên cổ động viên bóng đá Hà Lan cho thấy họ vui khi các đội tuyển đối thủ thua, và niềm vui ấy mạnh hơn khi họ đang cảm thấy đội nhà kém thế.
- Lịch sử dồn nén. Thua kình địch nhiều lần để lại những vết cũ. Mỗi cái thua của họ như trả bớt một món nợ cảm xúc.
Hả hê có gì hại
Thoáng vui khi kình địch vấp ngã là chuyện thường, không cần tự trách. Vấn đề nằm ở chỗ ta làm gì với cảm giác đó.
| Mức độ | Biểu hiện | Hậu quả |
|---|---|---|
| Thoáng qua | Một chút vui trong lòng rồi quên | Gần như không có |
| Nói ra | Chế giễu trong nhóm bạn, trên mạng | Mất uy tín, mở ra vòng trả đũa |
| Chờ đợi | Theo dõi để mong họ vấp | Tốn sức, xao nhãng việc chính |
| Thúc đẩy | Góp phần làm họ vấp ngã ngoài luật chơi | Phi đạo đức, có thể phạm pháp |
Ngoài ra, hả hê làm ta học kém đi. Khi đối thủ thua, câu hỏi hữu ích nhất là "họ thua vì đâu, mình có đang mắc lỗi giống thế không?". Người mải vui không kịp hỏi câu đó.
Trong thể thao, văn hoá thi đấu ở nhiều môn đã có cách riêng để kiềm cảm xúc này: môn cờ có lệ bắt tay và cùng phân tích ván cờ sau trận; sumo và kendo có nghi thức cúi chào, người thắng không được ăn mừng thái quá trên sàn đấu. Đó không chỉ là phép lịch sự, mà còn là cách giữ cho mối kình địch không trượt sang thù hằn.
Khi người khác hả hê với mình
Ai đã có kình địch thì cũng có lúc là người thua bị cười. Một vài điều nên nhớ:
- Sự hả hê của người khác thường nói về cảm giác của họ với bạn (ghen, lo) nhiều hơn là nói về giá trị của bạn.
- Đáp lời bằng chế giễu ngược thường kéo dài vòng trả đũa. Im lặng làm tốt việc của mình là cách đáp mạnh nhất.
- Nếu sự chế giễu thành quấy rối, bắt nạt kéo dài, nhất là trên mạng hay ở trường học, hãy kể với người tin cậy, thầy cô, người quản lý hoặc cơ quan chức năng.
Góc nhìn hôm nay: ba câu hỏi khi thấy mình hả hê
Lần tới khi thấy vui vì kình địch thua, thử dừng lại và tự hỏi:
- Mình có được gì thật không? Nếu không, niềm vui ấy chỉ là cảm giác, đừng để nó dẫn dắt hành động.
- Họ thua vì đâu? Ghi lại nguyên nhân. Đó là bài học miễn phí từ người ngang tầm mình.
- Nếu mình là người thua, mình muốn họ cư xử thế nào? Cư xử như vậy với họ.
Muốn đọc thêm, cuốn The Joy of Pain: Schadenfreude and the Dark Side of Human Nature (2013) của Richard H. Smith là một tổng quan dễ đọc. Bài của Cikara và cộng sự (2011) và bài của Takahashi và cộng sự (2009) là hai nghiên cứu gốc đáng tìm.
Câu hỏi thường gặp
Schadenfreude là gì?
Schadenfreude là từ tiếng Đức chỉ niềm vui khi thấy người khác gặp chuyện không may, gần với "hả hê" hay "cười trên nỗi đau người khác" trong tiếng Việt. Cảm xúc này phổ biến ở mọi nền văn hoá. Nó thường mạnh hơn khi người gặp nạn là người ta ghen tị hoặc là kình địch.
Vì sao ta vui khi đối thủ thua?
Vì thất bại của đối thủ làm ta thấy vị trí mình được nâng lên, nhất là khi họ là thước đo trực tiếp của ta. Nghiên cứu chụp não năm 2011 của Cikara và cộng sự cho thấy vùng não liên quan tới phần thưởng hoạt động khi đội kình địch thua, kể cả khi đội của người xem không được lợi gì.
Hả hê khi người khác thất bại có xấu không?
Thoáng vui trong lòng là phản ứng bình thường của con người. Điều đáng lo là khi ta nói ra để chế giễu, mong chờ người khác vấp ngã hoặc góp phần làm họ thất bại ngoài luật chơi. Những hành vi đó làm mất uy tín và có thể vi phạm đạo đức, pháp luật.
Ghen tị và hả hê liên quan thế nào?
Nghiên cứu năm 2009 trên tạp chí Science của nhóm Hidehiko Takahashi cho thấy người càng ghen tị với ai thì khi người đó gặp nạn, vùng não liên quan đến phần thưởng càng hoạt động mạnh. Ghen tị và hả hê thường đi cùng nhau.
Bị người khác hả hê khi mình thua thì nên làm gì?
Không nên đáp trả bằng chế giễu vì dễ kéo dài vòng trả đũa. Tập trung làm tốt việc của mình là cách đáp hiệu quả nhất. Nếu sự chế giễu trở thành quấy rối hay bắt nạt kéo dài, hãy nhờ người tin cậy hoặc cơ quan chức năng giúp đỡ.
