Pablo Picasso và Henri Matisse là cặp kình địch lớn nhất của hội hoạ thế kỷ 20, nhưng là kình địch trong sự tôn trọng. Họ gặp nhau năm 1906 ở salon của nhà văn Gertrude Stein tại Paris, đổi tranh cho nhau, quan sát nhau suốt gần nửa thế kỷ, và trả lời nhau bằng tác phẩm. Matisse đại diện cho màu sắc và sự hài hoà, Picasso cho hình khối và sự phá vỡ. Cả hai thừa nhận người kia là đối thủ duy nhất ngang tầm, và chính cuộc đối thoại đó đã định hình nghệ thuật hiện đại.
Ông vua của dã thú và chàng trai Tây Ban Nha
Năm 1906, Matisse (1869–1954) 36 tuổi, là thủ lĩnh của nhóm hoạ sĩ bị giới phê bình gọi là "dã thú" (Fauves) vì màu sắc dữ dội, phi tự nhiên, trưng bày lần đầu ở Salon mùa thu năm 1905. Ông có học thức, nghiêm túc, mang vẻ một giáo sư; bạn bè gọi đùa ông là "Giáo sư".
Picasso (1881–1973) 24 tuổi, đến từ Tây Ban Nha, đang sống nghèo ở khu Montmartre, vừa qua giai đoạn xanh và giai đoạn hồng. Ông đầy tham vọng, lôi cuốn, và cảm thấy mình cần vượt qua người đang được coi là hoạ sĩ tiên phong số một Paris.
Gia đình Stein, đặc biệt là Gertrude và anh trai Leo, sưu tập tranh của cả hai và thường mời họ đến căn hộ ở phố Fleurus vào tối thứ Bảy. Ở đó, tranh của hai người treo trên cùng một bức tường, và giới nghệ sĩ Paris bắt đầu chia phe.
Năm 1907: hai bức tranh nói chuyện với nhau
Năm 1906, Matisse trưng bày Niềm vui sống (Le Bonheur de vivre), một cảnh đồng quê với những thân người cong mềm, màu sắc tươi rực. Năm 1907 ông vẽ Khoả thân xanh (Nu bleu). Đây là lúc, theo nhiều nhà nghiên cứu, Picasso cảm thấy phải trả lời.
Câu trả lời của Picasso là Những cô nàng ở Avignon (Les Demoiselles d'Avignon), vẽ năm 1907: năm thân hình phụ nữ góc cạnh, gương mặt như mặt nạ, không gian vỡ vụn. Bức tranh làm chính bạn bè Picasso sốc; nó gần như không được trưng bày công khai suốt gần mười năm. Nhưng nó mở đường cho trường phái Lập thể mà Picasso cùng Georges Braque phát triển vài năm sau.
Cùng năm 1907, hai người đổi tranh cho nhau, một nghi thức thường thấy giữa các hoạ sĩ. Matisse đưa Picasso bức chân dung con gái mình, Marguerite. Picasso đưa Matisse một bức tĩnh vật. Có một giai thoại phổ biến rằng bạn bè Picasso dùng phi tiêu đồ chơi ném vào bức chân dung Marguerite để chế giễu lối vẽ "trẻ con" của Matisse. Chuyện này được nhắc trong nhiều tài liệu nhưng nguồn gốc là lời kể lại, nên coi là giai thoại.
Hai lối nghĩ về hội hoạ
| Matisse | Picasso | |
|---|---|---|
| Vũ khí chính | Màu sắc | Hình khối, đường nét |
| Mục tiêu | Sự cân bằng, thanh thản; ông từng viết muốn tranh mình như một chiếc ghế bành êm cho người mệt mỏi | Phá vỡ, gây sốc, thể hiện xung lực và bạo lực |
| Phong cách làm việc | Chậm, suy nghĩ kỹ, sửa nhiều lần | Nhanh, đổi phong cách liên tục |
| Trào lưu gắn tên | Dã thú | Lập thể |
| Cuối đời | Cắt dán giấy màu (từ thập niên 1940), Nhà nguyện Mân Côi ở Vence | Gốm, điêu khắc, các biến tấu từ tranh của bậc thầy cũ |
Câu trích Matisse về "chiếc ghế bành" đến từ bài Ghi chép của một hoạ sĩ (Notes d'un peintre) ông viết năm 1908. Đó là tuyên ngôn mà Picasso, với sự dữ dội của mình, gần như đứng ở cực ngược lại.
Những năm hai người trả lời nhau
- Thập niên 1910: Khi Lập thể lên ngôi, Matisse cũng thử những hình khối hình học hơn, như trong Những người tắm bên sông và Cửa sổ kiểu Pháp ở Collioure (1914).
- Thập niên 1930: Picasso vẽ nhiều tranh phụ nữ ngủ, màu sắc phẳng, đường cong mềm, mà các nhà phê bình thấy rõ dấu vết của Matisse.
- Thập niên 1940: Matisse sau ca phẫu thuật năm 1941 phải ngồi xe lăn, phát triển kỹ thuật cắt giấy màu. Picasso năng đến thăm ông ở miền Nam nước Pháp. Hai ông già khoe tranh, chê tranh, so tranh với nhau.
- 1954–1955: Matisse mất ngày 3 tháng 11 năm 1954. Picasso bắt đầu loạt tranh Phụ nữ Alger phỏng theo Delacroix, đầy những hoạ tiết và màu sắc phương Đông vốn là đất của Matisse. Picasso được kể đã nói đại ý rằng Matisse mất đi đã để lại các nàng odalisque cho ông thừa kế.
Có một câu thường được trích, gán cho Picasso: rằng không ai nhìn tranh Matisse kỹ hơn ông và không ai nhìn tranh ông kỹ hơn Matisse. Câu này được nhắc nhiều trong sách về hai người, dù khó xác định văn bản gốc. Ý nghĩa của nó thì khớp với mọi điều ta biết: họ là người đọc tác phẩm của nhau cẩn thận nhất.
Cuộc kình địch được trưng bày
Năm 2002–2003, triển lãm Matisse Picasso diễn ra lần lượt ở Tate Modern (London), Grand Palais (Paris) và Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại (MoMA, New York), đặt tranh hai người cạnh nhau theo từng cặp để thấy họ trả lời nhau thế nào. Năm 2003, nhà sử học nghệ thuật Jack Flam xuất bản Matisse and Picasso: The Story of Their Rivalry and Friendship. Về Matisse, bộ tiểu sử hai tập của Hilary Spurling (The Unknown Matisse, 1998 và Matisse the Master, 2005) là tham khảo chuẩn.
Vì sao đây là kình địch mẫu mực
Picasso và Matisse không phá nhau, không lôi kéo nhà buôn tranh của nhau, không viết bài công kích. Họ cạnh tranh hoàn toàn trên mặt tranh. Mỗi khi người này mở ra một hướng mới, người kia hấp thu và biến đổi nó theo cách riêng. Kết quả là hai sự nghiệp cực kỳ khác nhau nhưng không thể hiểu trọn vẹn nếu thiếu người kia.
Đây cũng là kình địch giữa hai thế hệ. Picasso cần Matisse như một đỉnh để vượt qua; Matisse cần Picasso như tiếng chuông nhắc rằng mình không được dừng lại. Ở tuổi bảy mươi, ngồi xe lăn, Matisse vẫn sáng tạo ra một kỹ thuật mới; khó nói bao nhiêu phần động lực ấy đến từ việc biết Picasso đang nhìn.
Góc nhìn hôm nay
- Trả lời bằng tác phẩm, không bằng lời. Khi bị một đối thủ giỏi thách thức, cách đáp đáng giá nhất là làm ra thứ tốt hơn.
- Học từ người đối lập với mình. Picasso học màu từ Matisse, Matisse học cấu trúc từ Picasso. Người khác mình nhất thường dạy được mình nhiều nhất.
- Tôn trọng đối thủ là tôn trọng chính mình. Coi người kia ngang tầm khiến chiến thắng có giá trị.
- Kình địch có thể là tình bạn. Hai người cuối đời thăm nhau, khoe tranh cho nhau xem. Đối thủ giỏi nhất đôi khi cũng là người hiểu mình nhất.
Muốn xem tận mắt: MoMA ở New York giữ Những cô nàng ở Avignon cùng nhiều tác phẩm của Matisse như Vũ điệu (I). Bảo tàng Picasso ở Paris và ở Barcelona, Bảo tàng Matisse ở Nice và ở Le Cateau-Cambrésis (quê ông) cho thấy trọn vẹn hai sự nghiệp. Nhà nguyện Mân Côi ở Vence, tác phẩm Matisse coi là đỉnh cao đời mình, mở cửa cho khách tham quan.
Câu hỏi thường gặp
Picasso và Matisse có ghét nhau không?
Không. Họ là kình địch nhưng tôn trọng nhau sâu sắc, đổi tranh cho nhau năm 1907 và thăm nhau thường xuyên cuối đời. Sự cạnh tranh của họ diễn ra chủ yếu trên tranh vẽ.
Picasso và Matisse gặp nhau khi nào?
Họ gặp nhau năm 1906 ở Paris, qua nhà văn Gertrude Stein và anh trai Leo Stein, những người sưu tập tranh của cả hai.
Picasso và Matisse khác nhau thế nào?
Matisse lấy màu sắc làm trung tâm, hướng tới sự hài hoà, thanh thản và gắn với trường phái Dã thú. Picasso lấy hình khối làm trung tâm, phá vỡ không gian truyền thống và là người đồng sáng lập trường phái Lập thể.
Bức tranh nào của Picasso được coi là câu trả lời cho Matisse?
Nhiều nhà nghiên cứu coi Những cô nàng ở Avignon (1907) là câu trả lời của Picasso cho Niềm vui sống và Khoả thân xanh của Matisse. Bức tranh hiện ở Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại New York.
Sau khi Matisse mất, Picasso đã làm gì?
Ngay sau khi Matisse mất năm 1954, Picasso vẽ loạt tranh Phụ nữ Alger phỏng theo Delacroix, đầy màu sắc và hoạ tiết phương Đông vốn là thế mạnh của Matisse. Nhiều người coi đó là lời tưởng niệm dành cho đối thủ.
