Giữa năm 1503 và 1506, chính quyền Cộng hoà Florence giao cho Leonardo da Vinci và Michelangelo Buonarroti vẽ hai bức bích hoạ lớn trên cùng một bức tường của Đại sảnh Hội đồng trong Cung điện Vecchio: Leonardo vẽ Trận Anghiari, Michelangelo vẽ Trận Cascina. Đó là cuộc so tài trực tiếp duy nhất giữa hai thiên tài, và cả hai bức đều không hoàn thành. Leonardo thử một kỹ thuật vẽ mới bị hỏng, Michelangelo được Giáo hoàng gọi đi Rome. Những gì còn lại chỉ là các bản sao và phác thảo, nhưng chúng đã thay đổi cách cả một thế hệ hoạ sĩ vẽ cơ thể người.
Hai người, hai thế hệ
Năm 1503, Leonardo (1452–1519) đã 51 tuổi, nổi tiếng khắp Ý với Bữa ăn tối cuối cùng ở Milan. Ông là người của khoa học và quan sát: giải phẫu, thuỷ lực, máy móc, ánh sáng. Ông nổi tiếng chậm, bỏ dở nhiều việc.
Michelangelo (1475–1564) mới 28 tuổi, vừa gây chấn động với tượng David, hoàn thành năm 1504. Ông coi mình trước hết là nhà điêu khắc, làm việc với sức lực gần như bạo liệt, và có tiếng khó tính, kiêu hãnh.
Năm 1504, Leonardo là một thành viên trong uỷ ban bàn nơi đặt tượng David. Ông thuộc nhóm đề nghị đặt tượng vào hành lang Loggia dei Lanzi, nơi khuất hơn, thay vì trước cửa Cung điện. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Michelangelo coi đó là ý muốn giấu tác phẩm của mình đi.
Những giai thoại về mối hiềm khích
Nguồn chính kể về sự lạnh nhạt giữa hai người là cuốn Cuộc đời các hoạ sĩ của Giorgio Vasari (1550, bản bổ sung 1568) và một bản chép tay khuyết danh đầu thế kỷ 16 thường gọi là Anonimo Gaddiano. Vasari viết rằng giữa họ có "sự khinh ghét rất lớn". Bản khuyết danh kể một cảnh: Leonardo được nhờ giải thích một đoạn thơ của Dante, thấy Michelangelo đi qua liền bảo hãy hỏi ông ấy; Michelangelo tưởng bị chế giễu, đáp trả bằng cách mỉa Leonardo không đúc nổi bức tượng ngựa đồng ở Milan.
Cần nhớ Vasari vừa là hoạ sĩ vừa là người kể chuyện, hay thêu dệt cho sinh động, và rất sùng bái Michelangelo. Các giai thoại này có thể có cốt lõi thật, nhưng chi tiết thì không kiểm chứng được.
Hợp đồng ở Đại sảnh Hội đồng
Đại sảnh Hội đồng (ngày nay gọi là Phòng Năm Trăm, Salone dei Cinquecento) được xây cho Hội đồng lớn của nền cộng hoà sau khi gia tộc Medici bị đuổi khỏi Florence năm 1494. Chính quyền, đứng đầu là Piero Soderini, muốn trang trí nó bằng những trận thắng của Florence để khơi lòng tự hào công dân.
| Leonardo | Michelangelo | |
|---|---|---|
| Đề tài | Trận Anghiari (1440), Florence thắng quân Milan | Trận Cascina (1364), Florence với quân Pisa |
| Khoảnh khắc chọn vẽ | Cuộc giành lá cờ: kỵ binh và ngựa quấn vào nhau | Binh lính đang tắm sông bị báo động, vội trèo lên bờ mặc giáp |
| Nhận việc | 1503 | 1504 |
| Đi xa đến đâu | Vẽ được phần trung tâm lên tường, rồi bỏ dở năm 1506 | Chỉ xong bản vẽ mẫu khổ lớn (cartoon), chưa vẽ lên tường |
| Vì sao dừng | Kỹ thuật thử nghiệm hỏng, màu chảy; ông về Milan | Giáo hoàng Julius II gọi về Rome năm 1505 làm lăng mộ |
Hai đề tài cho thấy hai cách nhìn. Leonardo vẽ sự hỗn loạn và dữ dội của chiến trận, gương mặt méo đi vì gào thét, ngựa cắn nhau. Michelangelo gần như bỏ qua trận đánh: ông chọn khoảnh khắc trước đó để vẽ hàng loạt thân thể đàn ông trần, xoay vặn đủ tư thế. Đó là bức tranh về cơ thể người hơn là về chiến tranh.
Vì sao bức của Leonardo hỏng
Bích hoạ truyền thống (fresco) phải vẽ nhanh trên vữa còn ướt, không hợp với lối làm chậm rãi, sửa đi sửa lại của Leonardo. Ở Bữa ăn tối cuối cùng ông đã thử vẽ trên tường khô, và bức tranh bắt đầu bong tróc ngay khi ông còn sống. Ở Florence, ông thử một kỹ thuật khác, dựa trên dầu và các chất kết dính được mô tả trong sách cổ, rồi dùng lửa hong khô. Theo các nguồn thời đó, phần dưới khô nhưng phần trên màu chảy xuống. Năm 1506 ông nhận lời sang Milan và không quay lại hoàn thành.
"Trường học của thế giới"
Dù dở dang, hai tác phẩm có ảnh hưởng khổng lồ. Bản vẽ mẫu của Michelangelo và phần tường của Leonardo trở thành nơi các hoạ sĩ trẻ đến chép lại, trong đó có Raphael. Nhà điêu khắc Benvenuto Cellini trong hồi ký gọi hai tác phẩm ấy là "trường học của thế giới" chừng nào chúng còn tồn tại.
Chính vì được sùng bái mà bản vẽ mẫu của Michelangelo bị các hoạ sĩ cắt ra từng mảnh mang đi, và đến nay không còn. Phần tường của Leonardo thì biến mất khi Vasari được giao cải tạo đại sảnh từ năm 1563, vẽ những bức bích hoạ mới lên tường.
Ngày nay ta biết hai tác phẩm qua:
- Một bản sao Trận Cascina vẽ bằng màu xám (grisaille) của Aristotile da Sangallo, hiện ở Holkham Hall, Anh.
- Bản vẽ phỏng theo cảnh giành cờ của Leonardo do Peter Paul Rubens thực hiện, hiện ở Bảo tàng Louvre. Rubens vẽ khoảng một thế kỷ sau, dựa vào các bản sao khác.
- Bức tranh gỗ Tavola Doria, một bản sao đầu thế kỷ 16 của phần trung tâm.
- Các phác thảo của chính hai ông, nằm rải rác ở Uffizi, Bảo tàng Anh, Thư viện Hoàng gia Windsor và Budapest.
Bức tranh bị giấu sau tường?
Từ thập niên 1970, kỹ sư Maurizio Seracini cho rằng phần vẽ của Leonardo có thể còn nằm sau bức bích hoạ của Vasari, dựa trên dòng chữ nhỏ "Cerca trova" (tìm thì thấy) trên một lá cờ trong tranh Vasari. Năm 2011–2012, nhóm của ông khoan lỗ nhỏ qua tranh Vasari để lấy mẫu, gây phản đối mạnh trong giới phục chế. Cuộc khảo sát bị dừng; kết quả không đủ để kết luận. Nhiều nhà sử học nghệ thuật cho rằng giả thuyết này khó đứng vững.
Ai thắng
Không ai hoàn thành, nên không ai thắng theo nghĩa hợp đồng. Nhưng cuộc so tài đẩy cả hai lên. Michelangelo, lần đầu vẽ một tác phẩm hoành tráng, đã thử nghiệm những thân thể xoay vặn mà vài năm sau nở rộ trên trần nhà nguyện Sistine (1508–1512). Leonardo, đối diện với người trẻ chuyên về cơ thể, đi sâu hơn bao giờ hết vào giải phẫu và chuyển động của người và ngựa; các trang phác thảo cho bức Anghiari là một trong những nghiên cứu chuyển động đẹp nhất của ông.
Có lẽ quan trọng hơn: thế hệ sau học từ cả hai cùng lúc. Raphael chép cả hai, và phong cách của ông là sự tổng hợp: sự mềm mại, chiều sâu tâm lý của Leonardo với sức mạnh hình thể của Michelangelo.
Góc nhìn hôm nay
- Đặt hai người giỏi cạnh nhau là cách nhanh nhất để cả hai bộc lộ hết. Chính quyền Florence biết điều đó; nhiều cuộc thi kiến trúc, thiết kế ngày nay vẫn dựa trên cùng nguyên tắc.
- Chọn sân chơi mà mình mạnh. Michelangelo không vẽ cảnh ngựa, sở trường của Leonardo; ông chọn khoảnh khắc cho phép mình phô thân thể người. Khi đối đầu, đừng đánh theo luật của đối thủ.
- Thử nghiệm có rủi ro. Leonardo hỏng vì dám thử kỹ thuật mới vào đúng việc quan trọng nhất. Thử cái mới thì nên thử nhỏ trước.
- Đọc giai thoại với dè dặt. Hình ảnh hai thiên tài ghét nhau đến từ Vasari, người viết sau mấy chục năm.
Đến Florence, có thể vào Phòng Năm Trăm trong Cung điện Vecchio để đứng trước bức tường nơi cuộc so tài từng diễn ra. Phòng tranh Uffizi gần đó giữ Tondo Doni của Michelangelo và Truyền tin của Leonardo, đủ để so hai lối vẽ. Sách: The Lost Battles của Jonathan Jones (2010) kể chi tiết cuộc so tài.
Câu hỏi thường gặp
Leonardo da Vinci và Michelangelo có ghét nhau không?
Các nguồn thế kỷ 16 như Vasari và một bản chép tay khuyết danh kể rằng giữa họ có hiềm khích, kèm vài giai thoại châm chọc nhau. Nhưng Vasari hay thêu dệt, nên mức độ thù ghét thật sự không chắc chắn.
Trận Anghiari và Trận Cascina là gì?
Đó là hai bức bích hoạ chính quyền Florence đặt Leonardo và Michelangelo vẽ trong Đại sảnh Hội đồng của Cung điện Vecchio, khoảng 1503–1506. Leonardo vẽ trận Anghiari năm 1440, Michelangelo vẽ trận Cascina năm 1364.
Vì sao hai bức bích hoạ không được hoàn thành?
Leonardo thử một kỹ thuật vẽ tường mới nhưng màu bị chảy, rồi ông chuyển sang Milan năm 1506. Michelangelo mới xong bản vẽ mẫu thì được Giáo hoàng Julius II gọi về Rome năm 1505.
Có thể xem Trận Anghiari ở đâu?
Bức tranh gốc không còn. Có thể hình dung nó qua bản vẽ của Rubens ở Bảo tàng Louvre, bức Tavola Doria và các phác thảo của Leonardo. Giả thuyết bức tranh còn nằm sau bích hoạ của Vasari chưa được chứng minh.
Ai lớn tuổi hơn, Leonardo hay Michelangelo?
Leonardo sinh năm 1452, hơn Michelangelo (sinh năm 1475) 23 tuổi. Khi so tài ở Florence, Leonardo đã ngoài năm mươi còn Michelangelo chưa đến ba mươi.
