Jean Valjean và Javert trong Những người khốn khổ: lòng tốt và luật pháp

Jean Valjean và thanh tra Javert là cặp đối thủ trung tâm của tiểu thuyết Những người khốn khổ (Les Misérables) của Victor Hugo, xuất bản năm 1862. Một bên là cựu tù khổ sai được lòng tốt cứu rỗi và dành cả đời làm người lương thiện; một bên là viên cảnh sát tin tuyệt đối vào luật, săn đuổi Valjean suốt gần hai mươi năm. Cuộc đối đầu kết thúc không phải bằng việc ai bắt được ai, mà bằng việc Javert không chịu nổi một hành động nhân từ của chính kẻ mình truy đuổi.

Hai người đàn ông, hai xuất thân

Jean Valjean là một người thợ tỉa cây nghèo. Năm 1795, anh đập vỡ cửa kính một tiệm bánh lấy một ổ bánh mì cho các cháu đang đói, bị kết án năm năm khổ sai. Vì nhiều lần vượt ngục, án chồng lên án, anh ở trại khổ sai Toulon tổng cộng mười chín năm. Năm 1815 anh ra tù, mang theo tấm giấy thông hành màu vàng đánh dấu cựu tù, đi đâu cũng bị đuổi.

Javert sinh ra trong nhà tù: mẹ là một người xem bói, cha là tù khổ sai. Lớn lên, ông thấy mình đứng ngoài xã hội, và chọn đứng về phía những người giữ trật tự xã hội đó, với một niềm căm ghét đặc biệt dành cho tầng lớp mà ông xuất thân. Hugo tả Javert gồm hai cảm xúc đơn giản nhưng cực đoan: tôn trọng quyền lực và căm ghét sự nổi loạn. Ông không tham nhũng, không tàn ác vì thích tàn ác. Ông chỉ không biết nghi ngờ luật.

Chi tiết đáng nhớ: Javert từng là cai ngục ở Toulon khi Valjean còn ở đó. Ông nhớ người tù với sức khoẻ phi thường, nhớ số tù 24601. Chính trí nhớ đó khiến ông không bao giờ buông.

Bước ngoặt: đôi chân nến bạc

Ra tù, bị mọi quán trọ từ chối, Valjean được giám mục Myriel ở Digne cho ăn, cho ngủ. Đêm đó anh lấy trộm bộ đồ ăn bằng bạc rồi bỏ trốn. Bị cảnh sát bắt giải về, Valjean nghe vị giám mục bảo rằng số bạc là ông cho, rồi trao thêm đôi chân nến bạc, dặn anh hãy dùng nó để trở thành người lương thiện. Lòng tốt không điều kiện ấy làm Valjean chao đảo. Sau thêm một lần lỡ lấy đồng xu của cậu bé Petit-Gervais rồi hối hận, anh quyết định sống khác.

Vài năm sau, Valjean mang tên mới là ông Madeleine, làm giàu bằng một nghề thủ công ở thị trấn Montreuil-sur-Mer, lập xưởng, giúp người nghèo, được bầu làm thị trưởng. Javert đến nhận chức thanh tra cảnh sát ở đó, và ngờ ngợ nhận ra vị thị trưởng.

Những lần chạm trán chính

1. Chiếc xe ngựa đè ông lão Fauchelevent. Thị trưởng Madeleine chui xuống nâng cả cỗ xe, cứu ông lão. Javert, đứng xem, chỉ nhớ đúng một người có sức như vậy: người tù 24601.
2. Vụ Champmathieu. Một người đàn ông khác bị nhận nhầm là Jean Valjean và sắp bị kết án khổ sai chung thân. Valjean giằng co suốt một đêm, rồi tự đến toà ở Arras khai mình mới là Valjean để cứu người vô tội. Đây là đoạn Hugo gọi là "cơn bão trong một cái sọ".
3. Giường bệnh của Fantine. Javert đến bắt Valjean ngay bên giường người mẹ đang hấp hối. Đoạn này quen thuộc với nhiều thế hệ học sinh Việt Nam qua bài trích "Người cầm quyền khôi phục uy quyền" trong sách Ngữ văn 11.
4. Paris, nhiều năm sau. Valjean đã trốn thoát, nuôi bé Cosette như con. Javert nhiều lần suýt tóm được ông giữa những con phố tối của Paris.
5. Chiến luỹ năm 1832. Trong cuộc khởi nghĩa tháng Sáu ở Paris, Javert trà trộn làm gián điệp và bị nghĩa quân bắt. Valjean xin được tự tay xử bắn ông, rồi dẫn ra chỗ khuất, cắt dây trói và thả ông đi, bắn một phát lên trời.
6. Cửa cống ngầm. Valjean cõng chàng Marius bị thương lội qua hệ thống cống ngầm Paris. Ra tới cửa cống, ông chạm mặt Javert. Ông chỉ xin được đưa Marius về nhà trước. Javert đồng ý, rồi để Valjean đi.

Cái chết của Javert: khi một đối thủ không chịu nổi lòng tốt

Thả Valjean, Javert đứng trên bờ sông Seine và không tìm được chỗ đứng cho mình nữa. Cả đời ông chỉ có hai ô: người tuân luật và kẻ phạm luật. Giờ đây, một kẻ phạm luật đã tha mạng ông; và chính ông, người đại diện cho luật, vừa thả một kẻ phạm luật. Hugo đặt cho chương này cái tên có thể dịch là "Javert trật đường ray". Javert gieo mình xuống dòng sông.

Đó là chỗ cặp đối thủ này khác hẳn những cặp anh hùng – phản diện thông thường. Valjean không đánh bại Javert. Ông chỉ cư xử với Javert như giám mục Myriel từng cư xử với mình. Và lòng tốt ấy, thứ đã cứu Valjean, lại làm sụp đổ Javert, vì ông không có chỗ nào trong thế giới quan để chứa nó.

Javert có phải phản diện không

Đọc kỹ thì không hẳn. Javert không tham tiền, không lạm quyền vì lợi riêng. Ở Montreuil-sur-Mer, khi tưởng mình đã tố cáo nhầm thị trưởng, ông còn tự xin bị cách chức vì cho rằng mình đã phạm lỗi với cấp trên. Ông nghiêm khắc với người khác đúng bằng nghiêm khắc với chính mình. Điều đáng sợ ở Javert không phải là cái ác, mà là sự cứng nhắc: tin rằng luật đúng tuyệt đối, và con người không bao giờ đổi khác.

Nhờ thế, cuộc đối đầu của họ không phải là thiện chống ác, mà là hai cách nhìn con người. Đó là lý do người đọc khóc cho cả hai.

Từ trang sách lên sân khấu và màn ảnh

• Nhạc kịch Les Misérables của Alain Boublil và Claude-Michel Schönberg ra mắt ở Paris năm 1980, bản tiếng Anh dựng ở London năm 1985 và trở thành một trong những vở nhạc kịch diễn lâu nhất thế giới. Hai bài hát của Javert, nhất là bài trước lúc ông gieo mình xuống sông, cho nhân vật một chiều sâu nội tâm mà nhiều khán giả nhớ hơn cả nguyên tác.
• Phim năm 1998 của Bille August, với Liam Neeson và Geoffrey Rush, tập trung gần như trọn vào cuộc rượt đuổi giữa hai người.
• Phim nhạc kịch năm 2012 của Tom Hooper, với Hugh Jackman và Russell Crowe, các diễn viên hát trực tiếp khi quay thay vì thu âm trước.

Góc nhìn hôm nay

Valjean và Javert gợi một câu hỏi mà ai có đối thủ lâu năm cũng nên tự hỏi: mình đang thấy người kia như họ đã từng là, hay như họ đang là? Javert đuổi theo người tù 24601 suốt hai mươi năm, trong khi người đó đã thành một con người khác từ lâu. Nhiều mối kình địch ngoài đời cũng kéo dài chỉ vì một bên không chịu cập nhật hình ảnh về bên kia.

Muốn đọc, bản dịch tiếng Việt quen thuộc của nhóm Huỳnh Lý, Vũ Đình Liên, Lê Trí Viễn, Đỗ Đức Hiểu đã được in lại nhiều lần. Ai ngại sách dày có thể bắt đầu từ các chương về giám mục Myriel, vụ Champmathieu và chương "Javert trật đường ray". Ai có dịp tới Paris có thể ghé Nhà Victor Hugo ở quảng trường Vosges, nơi ông từng sống nhiều năm.