Sherlock Holmes và Moriarty: cặp đối thủ trinh thám kinh điển nhất

Giáo sư James Moriarty là kẻ thù lớn nhất của Sherlock Holmes, được Arthur Conan Doyle tạo ra trong truyện ngắn "Vụ án cuối cùng" (The Final Problem) đăng năm 1893, với mục đích rất thực tế: để có một đối thủ đủ tầm giết chết Holmes. Moriarty chỉ thật sự xuất hiện trong một truyện, được nhắc thêm ở vài truyện khác, nhưng đã thành hình mẫu cho mọi "thiên tài tội phạm" về sau. Sức hút của cặp đôi này nằm ở chỗ họ giống nhau đến đáng sợ: hai bộ óc lạnh, cùng tầm, đứng ở hai phía của pháp luật.

Một đối thủ sinh ra để kết thúc

Đến đầu thập niên 1890, Sherlock Holmes đã nổi tiếng khắp nước Anh nhờ loạt truyện ngắn trên tạp chí The Strand. Nhưng Conan Doyle mệt mỏi với nhân vật này. Ông muốn dành sức cho tiểu thuyết lịch sử mà ông cho là văn chương nghiêm túc hơn. Thư từ của ông thời đó cho thấy ông đã tính chuyện cho Holmes chết từ khá sớm.

Vấn đề là: một thám tử vô địch thì không thể chết vì tai nạn vặt. Ông cần một kẻ thù ngang tầm. Vậy là Moriarty ra đời, xuất hiện lần đầu và cũng là duy nhất "bằng xương bằng thịt" trong "Vụ án cuối cùng", đăng số tháng 12/1893. Trong truyện, Holmes tả Moriarty là một giáo sư toán học, năm 21 tuổi đã viết một chuyên luận về định lý nhị thức nổi tiếng khắp châu Âu, sau còn viết cuốn Động lực học của một tiểu hành tinh. Đằng sau vẻ học giả ấy là kẻ đứng giữa một mạng lưới tội phạm khổng lồ ở London. Holmes gọi hắn là "Napoléon của giới tội phạm", một cụm từ về sau được nhắc đi nhắc lại.

Thác Reichenbach: cuộc đối đầu cuối cùng

Câu chuyện được kể qua lời bác sĩ Watson. Holmes đã giăng lưới quanh tổ chức của Moriarty và sắp kéo cả mạng lưới vào tù. Moriarty đích thân đến phố Baker cảnh cáo, rồi tìm cách giết Holmes. Hai người bạn trốn sang lục địa, bị Moriarty bám theo tới Thuỵ Sĩ. Tại thác Reichenbach gần thị trấn Meiringen, Watson bị lừa quay về khách sạn. Khi trở lại, anh chỉ thấy cây gậy của Holmes, một mảnh thư để lại, và dấu chân hai người dẫn tới mép vực, không có dấu quay về. Holmes và Moriarty được cho là đã cùng rơi xuống dòng thác.

Truyện ghi thời điểm là tháng 5/1891. Trong mảnh thư, Holmes bày tỏ rằng nếu cái giá để giải thoát xã hội khỏi Moriarty là chính mạng sống của mình, ông chấp nhận. Đó là một lối kết thật đẹp cho một cặp kình địch: không ai thắng ai, cả hai cùng đi.

Độc giả không chịu, Holmes phải sống lại

Phản ứng của độc giả dữ dội đến mức thành giai thoại. Người ta hay kể rằng hàng nghìn người huỷ đặt báo The Strand, có người đeo băng tang. Những con số cụ thể trong các giai thoại này khó kiểm chứng, nhưng sự bất bình là có thật.

Conan Doyle trụ được gần mười năm. Năm 1901–1902, ông cho đăng Con chó của dòng họ Baskerville, nhưng đặt câu chuyện vào thời điểm trước thác Reichenbach. Đến năm 1903, trong "Ngôi nhà trống" (The Adventure of the Empty House), Holmes chính thức trở lại: ông kể rằng mình đã dùng một môn võ để thoát khỏi tay Moriarty, để mình hắn rơi xuống vực, rồi giả chết để tránh đám tay chân còn lại của hắn.

Về sau, Moriarty còn được nhắc ở nhiều truyện khác và đóng vai kẻ giật dây phía sau tiểu thuyết Thung lũng khủng khiếp (The Valley of Fear, 1914–1915), nhưng không bao giờ trực tiếp đối mặt Holmes thêm lần nào. Một nhân vật xuất hiện ít như vậy mà ám ảnh cả một thế kỷ là chuyện hiếm.

Vì sao Moriarty là đối thủ "đúng tầm"

Holmes thắng hầu hết các vụ án vì đối thủ của ông kém hơn ông. Moriarty là người đầu tiên khiến Holmes phải thừa nhận gặp một trí tuệ ngang mình. Chính sự thừa nhận ấy làm nhân vật Holmes có chiều sâu hơn: một thiên tài cô độc cuối cùng cũng tìm được người hiểu luật chơi của mình, dù người đó ở phía bên kia.

Cũng có điều thú vị: trong truyện, Watson chưa từng thật sự thấy rõ Moriarty gây án. Người đọc biết về tầm vóc của hắn gần như hoàn toàn qua lời Holmes. Một số nhà phê bình và nhà văn đời sau đã khai thác khe hở này: liệu Moriarty có thật sự đáng sợ như Holmes nói? Tiểu thuyết The Seven-Per-Cent Solution (1974) của Nicholas Meyer từng đưa ra một giả thuyết vui là Moriarty chỉ là ông thầy dạy toán vô hại mà Holmes ám ảnh vì chuyện thời thơ ấu.

Moriarty có nguyên mẫu ngoài đời không

Bản thân Holmes, trong Thung lũng khủng khiếp, so Moriarty với Jonathan Wild, tay "bắt trộm" kiêm trùm trộm khét tiếng ở London đầu thế kỷ 18. Nhiều nhà nghiên cứu cũng nhắc tới Adam Worth, tên trộm gốc Đức hoạt động ở Mỹ và châu Âu cuối thế kỷ 19, người nổi tiếng vì từng đánh cắp một bức chân dung của Gainsborough; một quan chức Scotland Yard được cho là đã gọi Worth là "Napoléon của giới tội phạm". Mức độ Conan Doyle dựa vào ai đến nay vẫn là phỏng đoán.

Holmes và Moriarty trên màn ảnh

• Loạt phim truyền hình của hãng Granada (Anh, 1984–1994): tập "The Final Problem" (1985) dựng lại gần sát nguyên tác, kể cả cảnh thác nước.
• Loạt phim Sherlock của BBC (2010–2017): đưa hai nhân vật về London thế kỷ 21, Moriarty thành một kẻ thất thường, hài hước và khó đoán, khác hẳn vị giáo sư điềm đạm của nguyên tác.
• Phim điện ảnh thứ hai về Holmes của đạo diễn Guy Ritchie (2011): kết thúc cũng bằng cảnh rơi xuống thác Reichenbach, như một lời chào nguyên tác.
• Sách viết tiếp: nhiều nhà văn đã viết tiểu thuyết về Moriarty, như Moriarty (2014) của Anthony Horowitz, người được hội thừa kế Conan Doyle chấp thuận viết tiếp về Holmes.

Góc nhìn hôm nay

Cặp Holmes – Moriarty dạy người viết truyện một bài học đơn giản: muốn nhân vật chính có tầm vóc, hãy cho họ một đối thủ cùng tầm. Với người đọc bình thường, họ gợi một điều khác: đôi khi người hiểu ta nhất lại là người đứng bên kia chiến tuyến, vì chỉ họ mới phải nghĩ kỹ về ta đến thế.

Muốn tìm hiểu thêm, hãy đọc thẳng ba truyện "Vụ án cuối cùng", "Ngôi nhà trống" và cuốn Thung lũng khủng khiếp, đều đã có bản tiếng Việt trong các tuyển tập Sherlock Holmes. Ai có dịp tới Thuỵ Sĩ có thể ghé Meiringen: thị trấn này có một bảo tàng nhỏ về Sherlock Holmes, và từ đó có tàu leo núi lên ngắm thác Reichenbach.