Ahab và cá voi trắng Moby Dick: khi kình địch biến thành ám ảnh

Trong tiểu thuyết Moby-Dick (1851) của Herman Melville, thuyền trưởng Ahab coi con cá nhà táng trắng Moby Dick, kẻ đã cắn mất một chân ông, là đối thủ không đội trời chung. Ông bỏ cả mục đích săn cá voi lấy dầu của chuyến đi, kéo cả con tàu Pequod vào một cuộc truy đuổi khắp các đại dương, và cuối cùng chết cùng gần như toàn bộ thuỷ thủ đoàn. Đó là hình mẫu kinh điển của kình địch đã biến thành ám ảnh: khi đối thủ không còn là một con vật, mà là cái đích duy nhất của đời người.

Cuốn sách và thời của nó

Moby-Dick ra mắt năm 1851, trước ở London với tên The Whale, vài tuần sau ở New York với tên Moby-Dick; or, The Whale. Melville từng đi biển trên tàu săn cá voi đầu thập niên 1840, nên cuốn sách đầy chi tiết nghề: cách phóng lao, cách lóc mỡ, cách nấu dầu ngay trên boong. Thế kỷ 19 là thời hoàng kim của nghề săn cá voi Mỹ, đảo Nantucket và cảng New Bedford là thủ phủ của nghề. Dầu cá nhà táng thắp đèn cho các thành phố; sáp trong đầu cá làm nến chất lượng cao.

Người kể chuyện là Ishmael, một thuỷ thủ trẻ, với câu mở đầu nổi tiếng bậc nhất văn học Mỹ: "Call me Ishmael" (Cứ gọi tôi là Ishmael). Anh xuống tàu Pequod ở Nantucket cùng người bạn là thợ phóng lao Queequeg, và phải rất lâu sau con tàu ra khơi mới thấy mặt thuyền trưởng.

Ahab và lời thề trên boong tàu

Ahab là một thuyền trưởng giàu kinh nghiệm, đi lại bằng một chiếc chân giả làm từ xương hàm cá nhà táng. Trong chuyến đi trước, khi cố giết Moby Dick, ông bị con cá trắng cắn đứt chân. Từ đó, Ahab không coi nó là con mồi nữa. Ông tin rằng đằng sau con cá ấy là một sức mạnh, một ác ý, đáng phải bị đánh gục.

Trong chương "The Quarter-Deck", Ahab gọi cả thuỷ thủ đoàn lên boong, đóng một đồng vàng lên cột buồm và tuyên bố ai thấy con cá trắng trước sẽ được đồng vàng ấy. Rồi ông bắt mọi người uống rượu thề sẽ săn Moby Dick tới cùng. Chỉ một người dám phản đối: phó thuyền trưởng Starbuck, người theo đạo Quaker, cho rằng báo thù một con vật không có lý trí là việc điên rồ và báng bổ. Ahab đáp lại rằng ông sẵn sàng đánh cả mặt trời nếu nó xúc phạm ông.

Ba ngày truy đuổi

Suốt chuyến đi dài, Pequod gặp nhiều tàu khác. Mỗi lần, Ahab chỉ hỏi một câu: có thấy cá voi trắng không. Có những tàu kể đã gặp, đã mất người vì nó. Khi tàu Rachel xin giúp tìm con trai thuyền trưởng mất tích trên biển, Ahab từ chối vì không muốn mất thời gian. Chi tiết này cho thấy ám ảnh đã nuốt mất phần người trong ông.

Cuối cùng, Moby Dick xuất hiện. Cuộc truy đuổi kéo dài ba ngày. Ngày thứ ba, con cá húc chìm chính tàu Pequod. Ahab phóng lao cuối cùng, dây lao quấn vào cổ, kéo ông xuống biển. Chỉ Ishmael sống sót, nổi trên chiếc quan tài mà Queequeg đóng sẵn cho mình, và được chính tàu Rachel, vẫn đang tìm đứa trẻ mất tích, vớt lên.

Có thật một con cá voi húc chìm tàu?

Có. Melville dựa vào hai câu chuyện có thật nổi tiếng thời đó:

Chuyện tàu Essex về sau được Nathaniel Philbrick kể lại trong cuốn In the Heart of the Sea (2000), và được Ron Howard dựng thành phim năm 2015.

Khi kình địch thành ám ảnh: Ahab sai ở đâu

Ahab không phải kẻ ngốc. Ông giỏi nghề, có uy, nói năng hùng hồn đến mức kéo cả tàu theo mình. Bi kịch của ông nằm ở chỗ đối thủ đã nuốt mất mọi thứ khác:

• Mục tiêu bị thay thế. Chuyến đi là để săn cá voi lấy dầu, nuôi gia đình các thuỷ thủ. Ahab đổi nó thành chuyến đi báo thù.
• Đối thủ được thần thánh hoá. Một con vật trở thành biểu tượng của mọi bất công trên đời. Đánh nó là đánh số phận.
• Người khuyên can bị gạt đi. Starbuck nhiều lần cố kéo Ahab lại, có lúc gần như thuyết phục được ông nghĩ tới vợ con ở nhà. Ahab vẫn chọn đi tiếp.
• Giá phải trả không chỉ của mình. Cả con tàu chết theo ông.

Những lời cuối của Ahab trong truyện, khi ông vẫn cố níu lấy con cá "tới phút chót", là một trong những đoạn được trích nhiều nhất trong văn học tiếng Anh về sự căm thù không có điểm dừng.

Một đối thủ khác: ông lão và con cá kiếm

Đặt cạnh Moby-Dick, nhiều người nghĩ tới Ông già và biển cả (1952) của Ernest Hemingway. Lão Santiago cũng vật lộn nhiều ngày với một con cá khổng lồ trên biển. Nhưng ông gọi con cá là anh em, thương nó, tôn trọng nó, ngay cả khi phải giết nó. Cuối cùng ông cũng mất con cá vì lũ cá mập, nhưng trở về với phẩm giá còn nguyên.

Hai cuốn sách cho thấy hai cách đối diện với một đối thủ lớn hơn mình: một bên căm ghét, coi đối thủ là ác quỷ; một bên kính trọng, coi đối thủ là ngang hàng. Cả hai đều thua theo một nghĩa nào đó, nhưng chỉ một người còn giữ được mình.

Số phận của cuốn sách

Lúc ra mắt, Moby-Dick bán chậm và bị nhiều nhà phê bình chê là khó đọc, lan man. Melville sống những năm cuối đời trong lặng lẽ, làm nhân viên hải quan ở New York, mất năm 1891. Phải đến những năm 1920, khi giới nghiên cứu văn học Mỹ "tìm lại" ông, cuốn sách mới được coi là một trong những tiểu thuyết vĩ đại nhất của nước Mỹ. Bản phim năm 1956 do John Huston đạo diễn, kịch bản có sự tham gia của nhà văn Ray Bradbury, là bản chuyển thể điện ảnh nổi tiếng nhất.

Góc nhìn hôm nay

Ahab là lời nhắc cho bất kỳ ai có một đối thủ lâu năm: hãy tự hỏi định kỳ, mình còn đua vì mục tiêu ban đầu, hay chỉ còn đua để thắng người kia? Và hãy giữ bên mình một "Starbuck", một người dám nói thẳng khi mình bắt đầu đi quá xa.

Muốn đọc, Moby-Dick đã có bản dịch tiếng Việt; ai ngại những chương dài về nghề cá voi có thể đọc các chương đầu, chương "The Quarter-Deck" và ba chương cuối về cuộc truy đuổi. Ai có dịp sang Mỹ có thể ghé Bảo tàng Cá voi New Bedford hoặc Bảo tàng Cá voi Nantucket, nơi trưng bày hiện vật thật của nghề săn cá voi thế kỷ 19.