Vụ Tonya Harding – Nancy Kerrigan là bê bối lớn nhất lịch sử trượt băng nghệ thuật. Ngày 6/1/1994, tại giải vô địch quốc gia Mỹ ở Detroit, Kerrigan bị một người đàn ông dùng gậy đánh vào đầu gối phải; kẻ chủ mưu là chồng cũ của Harding và một người quen. Kerrigan bình phục kịp, giành huy chương bạc Olympic Lillehammer bảy tuần sau; Harding về thứ tám, rồi bị cấm thi đấu suốt đời sau khi nhận tội cản trở điều tra.
Hai vận động viên hàng đầu của nước Mỹ
Đầu thập niên 1990, trượt băng nữ của Mỹ có một thế hệ mạnh. Ở giải vô địch thế giới năm 1991 tại München, ba người Mỹ chiếm trọn bục: Kristi Yamaguchi vàng, Tonya Harding bạc, Nancy Kerrigan đồng. Cũng năm đó, ở giải quốc gia, Harding trở thành người phụ nữ Mỹ đầu tiên thực hiện thành công cú nhảy ba vòng rưỡi (triple axel) trong thi đấu, và là người phụ nữ thứ hai trên thế giới làm được sau Midori Ito của Nhật.
Ở Olympic Albertville 1992, Kerrigan giành HCĐ, Harding đứng thứ tư. Khi Yamaguchi chuyển sang chuyên nghiệp, hai người còn lại trở thành ứng viên số một của Mỹ cho Lillehammer 1994.
Báo chí thích đặt hai người cạnh nhau như hai hình mẫu: Kerrigan thanh lịch, có nhà tài trợ lớn; Harding xuất thân khó khăn ở Portland, tự may trang phục thời đầu, phong cách mạnh mẽ, thể thao. Cách đóng khung này phần nào đúng về hoàn cảnh, nhưng cũng góp phần biến hai vận động viên thành nhân vật trong một câu chuyện có sẵn.
Hai thế mạnh khác nhau trên sân băng
Thời đó, trượt băng nghệ thuật chấm theo thang 6,0, với hai điểm cho mỗi bài: điểm kỹ thuật (độ khó và độ sạch của các cú nhảy, xoay) và điểm trình diễn (sự liền mạch, biểu cảm, cách dùng nhạc). Thứ hạng cuối cùng phụ thuộc vào việc đa số giám khảo xếp ai trên ai, chứ không phải cộng điểm đơn thuần — nên kết quả có thể rất sát và dễ gây tranh cãi.
Harding là vận động viên giàu sức mạnh, mạnh nhất ở những cú nhảy khó. Triple axel — cú nhảy duy nhất cất cánh theo hướng ra phía trước, nên phải xoay ba vòng rưỡi — là vũ khí khiến cô khác biệt. Kerrigan mạnh ở sự ổn định và nét thanh thoát trong trình diễn, ít mắc lỗi ở các giải lớn. Nếu hai người cùng trượt sạch, đó sẽ là một cuộc so tài thú vị giữa sức bật và sự hoàn thiện. Khán giả chưa bao giờ được xem cuộc so tài đó diễn ra một cách bình thường.
Diễn biến vụ tấn công
- 6/1/1994, Cobo Arena, Detroit: sau buổi tập ở giải vô địch quốc gia, Kerrigan bị một người lạ đánh vào đầu gối phải bằng gậy rồi bỏ chạy. Đoạn phim cô ngồi dưới sàn khóc hỏi "tại sao" được phát khắp thế giới.
- Những ngày sau: Kerrigan rút khỏi giải. Harding vô địch quốc gia. Liên đoàn Trượt băng Mỹ vẫn đưa Kerrigan vào đội tuyển Olympic vì thành tích trước đó.
- Cuối tháng 1/1994: cảnh sát bắt kẻ tấn công Shane Stant, người lái xe Derrick Smith, cùng Shawn Eckardt — người tự xưng là vệ sĩ của Harding — và Jeff Gillooly, chồng cũ của Harding. Gillooly khai Harding biết về kế hoạch; Harding phủ nhận việc biết trước, nhưng thừa nhận đã biết sau vụ việc và không báo ngay.
- Tháng 2/1994: Uỷ ban Olympic Mỹ tính chuyện loại Harding khỏi đội. Harding kiện để được giữ suất; hai bên thoả thuận và cô vẫn được đi Lillehammer.
Lillehammer: cả thế giới ngồi xem
Hai người tập chung một sân, sống chung làng vận động viên, dưới hàng trăm ống kính. Buổi thi bài ngắn ngày 23/2/1994 được truyền hình Mỹ phát và trở thành một trong những chương trình thể thao có lượng người xem cao nhất lịch sử truyền hình nước này.
| Vận động viên | Sau bài ngắn | Kết quả chung cuộc |
|---|---|---|
| Oksana Baiul (Ukraine) | Thứ 2 | HCV |
| Nancy Kerrigan (Mỹ) | Thứ 1 | HCB |
| Chen Lu (Trung Quốc) | — | HCĐ |
| Tonya Harding (Mỹ) | Thứ 10 | Thứ 8 |
Ở bài tự do, Harding dừng lại giữa chừng, khóc và đưa chiếc giày có dây bị đứt lên cho giám khảo xem; cô được cho trượt lại sau. Kerrigan trượt gần như không lỗi, nhưng các giám khảo chia rẽ, cuối cùng nghiêng về Baiul với cách biệt rất sát. Kết quả này cũng gây tranh luận riêng trong giới chuyên môn.
Hậu quả pháp lý và thể thao
Tháng 3/1994, Harding nhận tội âm mưu cản trở việc truy tố. Cô bị án treo ba năm, phải làm 500 giờ lao động công ích và nộp phạt 100.000 đô la. Tháng 6 cùng năm, Liên đoàn Trượt băng Mỹ tước danh hiệu vô địch quốc gia 1994 và cấm cô tham gia mọi hoạt động của liên đoàn suốt đời. Những người trực tiếp tham gia vụ tấn công nhận án tù.
Kerrigan giải nghệ thi đấu sau mùa giải, chuyển sang biểu diễn. Hai người hầu như không còn liên quan tới nhau.
Đây có phải là "kình địch" không?
Đây là câu hỏi đáng đặt ra. Phần lớn các cặp trong danh mục này cho thấy đối thủ kéo nhau lên: tập nhiều hơn, sáng tạo hơn. Vụ 1994 cho thấy chiều ngược lại — khi một bên (hay những người quanh một bên) coi đối thủ là chướng ngại cần dẹp bỏ thay vì một người cần vượt qua.
Nhìn lại, hai vận động viên này chưa từng có một lịch sử đối đầu gay gắt trên sân băng theo kiểu Coe – Ovett hay Kim Yuna – Asada Mao. Cái gọi là "kình địch" phần lớn do truyền thông dựng lên sau vụ tấn công. Bài học ở đây không nằm ở hai người phụ nữ, mà ở việc một môi trường cạnh tranh có thể bị những người xung quanh biến thành độc hại như thế nào.
Góc nhìn hôm nay
Có mấy điều đáng mang về:
- Cạnh tranh lành mạnh là vượt đối thủ, không phải loại đối thủ. Bất cứ khi nào thấy mình nghĩ tới chuyện làm hại, cản trở người kia thay vì làm tốt hơn họ, đó là lúc cần dừng lại.
- Người xung quanh có thể đẩy ta đi quá xa. Vụ việc do những người thân cận lên kế hoạch. Nếu ai đó đề nghị "giúp bạn xử lý đối thủ" bằng cách sai trái, hãy từ chối và nói với người có trách nhiệm.
- Nếu bạn là người bị nhắm tới — bị đe doạ, quấy rối, hành hung — hãy báo ngay cho ban tổ chức, người tin cậy và cơ quan chức năng.
- Đọc tin với cái đầu tỉnh. Truyền thông năm 1994 xây hai nhân vật đối nghịch rất rõ; ba mươi năm sau, nhiều người nhìn lại và thấy câu chuyện phức tạp hơn.
Muốn tìm hiểu thêm: phim tài liệu The Price of Gold (2014) thuộc loạt 30 for 30 của ESPN; phim truyện I, Tonya (2017) — nhớ rằng đây là phim kể theo góc nhìn của các nhân vật, có chủ ý trình bày nhiều lời khai mâu thuẫn nhau; và kết quả chính thức Olympic Lillehammer 1994 trên olympics.com.
Câu hỏi thường gặp
Ai đã tấn công Nancy Kerrigan?
Người trực tiếp đánh vào đầu gối Kerrigan là Shane Stant. Kế hoạch do Jeff Gillooly, chồng cũ của Tonya Harding, và Shawn Eckardt dàn dựng; Derrick Smith lái xe. Những người này đều bị kết án.
Tonya Harding có biết trước vụ tấn công không?
Harding luôn nói cô không biết trước, chỉ biết sau đó và không báo ngay. Năm 1994, cô nhận tội âm mưu cản trở việc truy tố, chứ không bị kết tội lên kế hoạch tấn công. Gillooly thì khai rằng cô biết; điều này chưa bao giờ được xét xử.
Nancy Kerrigan đạt huy chương gì ở Olympic 1994?
Kerrigan giành huy chương bạc ở Lillehammer 1994, chỉ kém Oksana Baiul của Ukraine với cách biệt rất sát. Trước đó cô có HCĐ ở Albertville 1992.
Tonya Harding bị phạt thế nào?
Cô nhận án treo ba năm, 500 giờ lao động công ích và khoản phạt 100.000 đô la. Liên đoàn Trượt băng Mỹ tước danh hiệu vô địch quốc gia 1994 và cấm cô suốt đời.
Tonya Harding nổi tiếng về chuyên môn nhờ đâu?
Năm 1991, Harding là người phụ nữ Mỹ đầu tiên thực hiện thành công cú triple axel trong thi đấu, và là người phụ nữ thứ hai trên thế giới làm được điều này sau Midori Ito.
