Theo thần thoại Hy Lạp, nữ thần Athena và thần biển Poseidon từng tranh nhau quyền bảo hộ vùng đất Attica và thành phố mà sau này mang tên Athens. Poseidon dùng cây đinh ba đập vào đá trên đồi Acropolis làm phun lên một mạch nước mặn; Athena trồng một cây ô liu. Món quà của Athena được chọn, thành phố mang tên bà, còn Poseidon nổi giận dâng nước lụt. Đây là một trong những cuộc kình địch cổ nhất mà người Hy Lạp gắn vào chính lai lịch thành phố của mình.
Chuyện kể rằng
Vào thời vua Cecrops, vị vua đầu tiên trong truyền thuyết của Attica, các thần lần lượt chọn những thành phố để được thờ phụng. Athena và Poseidon cùng muốn vùng đất này. Hai vị thần đến đồi Acropolis, mỗi người dâng một món quà:
- Poseidon giáng cây đinh ba xuống đá. Từ chỗ đó vọt lên một mạch nước, nhưng là nước mặn của biển, không uống được, không tưới được. Một số bản kể muộn hơn thay mạch nước bằng con ngựa, nhưng phiên bản nước biển là phiên bản cổ hơn và phổ biến hơn.
- Athena trồng một cây ô liu. Cây cho quả ăn được, ép được dầu để thắp đèn, nấu ăn, xoa da; gỗ dùng được; cây sống rất lâu.
Người được chọn là Athena. Thành phố được đặt theo tên bà, và cây ô liu trở thành biểu tượng của Athens. Poseidon giận dữ, cho nước biển tràn ngập một vùng đồng bằng của Attica.
Ai làm trọng tài: các bản kể khác nhau
Thần thoại Hy Lạp không có một "bản chuẩn"; cùng một câu chuyện, các tác giả cổ kể khác nhau. Riêng câu hỏi ai phân xử cuộc tranh tài này, có ít nhất ba phiên bản:
| Nguồn cổ | Ai phân xử | Chi tiết đáng nhớ |
|---|---|---|
| Bibliotheca gán cho Apollodorus (khoảng thế kỷ 1–2) | Mười hai vị thần, với vua Cecrops làm chứng rằng Athena trồng cây trước | Poseidon giận, cho nước tràn ngập đồng bằng Thria |
| Một số bản kể khác | Vua Cecrops tự phân xử | Nhấn mạnh vai trò của vị vua lập quốc |
| Augustine, Thành của Thiên Chúa (đầu thế kỷ 5), dẫn lại Varro | Dân chúng bỏ phiếu | Đàn ông bầu Poseidon, phụ nữ bầu Athena, phụ nữ đông hơn một người nên Athena thắng |
Phiên bản bỏ phiếu có một đoạn kết cay đắng. Theo Augustine thuật lại từ học giả La Mã Varro, để xoa dịu cơn giận của Poseidon, người Athens tước quyền bỏ phiếu của phụ nữ, con cái không còn mang tên mẹ, và phụ nữ không còn được gọi là "người Athens". Augustine kể lại chuyện này để chế giễu các thần ngoại giáo, nên nên đọc nó như một lời giải thích mang màu thần thoại cho việc phụ nữ không có quyền công dân ở Athens cổ, không phải như sử liệu.
Dấu vết trên đồi Acropolis
Điều làm câu chuyện này đặc biệt là người Athens cổ đã "đánh dấu" nó ngay trên đồi Acropolis:
- Đền Erechtheion là nơi người ta chỉ ra vết đinh ba của Poseidon trên đá và "giếng biển" của ông. Bên cạnh là khu Pandroseion có cây ô liu thiêng của Athena.
- Cây ô liu cháy rồi mọc lại. Sử gia Herodotus (Sử ký, quyển 8) kể rằng khi quân Ba Tư chiếm và đốt Acropolis năm 480 trước Công nguyên, cây ô liu thiêng bị cháy; nhưng ngay hôm sau, những người lên tế lễ thấy từ gốc đã mọc ra một chồi dài chừng một khuỷu tay. Với người Athens, đó là điềm thành phố sẽ hồi sinh. Ngày nay có một cây ô liu được trồng lại ở đúng vị trí ấy.
- Trán tường phía tây đền Parthenon, hoàn thành khoảng năm 432 trước Công nguyên, tạc cảnh tranh tài giữa hai vị thần. Phần lớn tượng đã vỡ; hình dung về nó phần nhiều dựa vào các bản vẽ được thực hiện năm 1674, ít năm trước vụ nổ năm 1687 tàn phá đền. Các mảnh còn lại hiện ở Bảo tàng Acropolis (Athens) và Bảo tàng Anh (London).
- Giải thưởng bằng dầu ô liu. Trong đại hội Panathenaea tôn vinh Athena, người thắng các môn thi nhận những chiếc bình lớn đựng dầu ô liu từ những cây được coi là thiêng. Món quà thắng cuộc của nữ thần trở thành phần thưởng cho người thắng cuộc.
Poseidon: vị thần hay thua các cuộc tranh đất
Thần thoại Hy Lạp có cả một chuỗi chuyện Poseidon tranh thành phố với các thần khác, và ông thường không thắng:
- Tranh xứ Argolis với nữ thần Hera, thua; ông giận, làm khô các dòng sông vùng ấy.
- Tranh thành Corinth với thần mặt trời Helios; người phân xử chia cho Poseidon eo đất, Helios được phần cao của thành.
- Tranh thành Troezen với Athena; lần này Zeus phân xử cho hai bên cùng chia.
Mô-típ lặp lại này có thể phản ánh một điều thật: với các thành bang ven biển, biển vừa là nguồn sống vừa là mối đe doạ. Thần biển được kính sợ, được thờ, nhưng người ta không muốn ông làm chủ. Nước lụt sau mỗi lần thua là cách người xưa giải thích những trận biển dâng.
Một câu chuyện Việt rất giống: Sơn Tinh – Thuỷ Tinh
Người Việt đọc chuyện Athena – Poseidon dễ thấy quen. Trong truyền thuyết Sơn Tinh – Thuỷ Tinh, hai vị thần cùng hỏi cưới Mỵ Nương, con vua Hùng thứ mười tám. Vua ra điều kiện sính lễ, ai mang đến trước thì được. Sơn Tinh đến trước, rước Mỵ Nương về núi. Thuỷ Tinh đến sau, nổi giận dâng nước đánh Sơn Tinh, và năm nào cũng dâng nước báo thù.
| Athena – Poseidon | Sơn Tinh – Thuỷ Tinh | |
|---|---|---|
| Thứ được tranh | Một thành phố | Một nàng công chúa |
| Cách phân định | So món quà, có trọng tài | Ai mang sính lễ đến trước |
| Bên thua | Thần biển | Thần nước |
| Hậu quả | Nước biển tràn ngập đồng bằng | Lũ lụt hằng năm |
Hai nền văn hoá cách nhau nửa vòng trái đất cùng dùng một cuộc kình địch giữa thần nước và một vị thần khác để giải thích lũ lụt, và cùng cho thần nước thua. Đó là một sự trùng hợp thú vị, chưa đủ để nói hai câu chuyện có liên hệ với nhau.
Bài học từ một cuộc thi tặng quà
Đọc lại chuyện Athena – Poseidon như một cuộc cạnh tranh, có một điểm rất đáng nghĩ: Poseidon mang đến thứ ấn tượng, một mạch nước phun lên từ đá; Athena mang đến thứ hữu ích lâu dài, một cái cây phải chờ nhiều năm mới cho quả. Người được hưởng món quà đã chọn thứ thứ hai.
Câu chuyện còn cho thấy một điều về kình địch: Athena thắng, nhưng người Athens vẫn thờ Poseidon, vẫn dành cho ông một chỗ trong đền Erechtheion. Thắng một đối thủ mạnh không có nghĩa là xoá bỏ họ.
Góc nhìn hôm nay
Ai đến Athens hôm nay đều có thể đứng trước đền Erechtheion, nhìn cây ô liu được trồng lại ở chỗ cây thiêng xưa, rồi vào Bảo tàng Acropolis xem các mảnh tượng còn sót của trán tường Parthenon. Ở nhà, có thể đọc Thần thoại Hy Lạp bản tiếng Việt của Nguyễn Văn Khoả, hoặc tìm đọc đoạn tả tấm thảm dệt của nữ thần Minerva (tên La Mã của Athena) trong cuốn 6 tập Biến hình (Metamorphoses) của Ovid, nơi cuộc tranh tài này được dệt thành hình ảnh.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao thành phố Athens mang tên nữ thần Athena?
Theo thần thoại Hy Lạp, Athena thắng Poseidon trong cuộc tranh quyền bảo hộ vùng Attica nhờ món quà là cây ô liu. Thành phố vì thế mang tên bà và nhận bà làm thần bảo hộ.
Poseidon tặng gì cho người Athens?
Trong bản kể phổ biến, Poseidon giáng cây đinh ba xuống đồi Acropolis làm vọt lên một mạch nước, nhưng là nước biển mặn nên không dùng được. Một số bản kể muộn hơn cho rằng ông tặng con ngựa.
Ai phân xử cuộc tranh tài giữa Athena và Poseidon?
Các nguồn cổ kể khác nhau: theo Bibliotheca là mười hai vị thần với vua Cecrops làm chứng; có bản cho Cecrops tự phân xử; Augustine, dẫn Varro, kể dân chúng bỏ phiếu và phụ nữ đông hơn một người nên Athena thắng.
Cây ô liu của Athena còn không?
Herodotus kể cây ô liu thiêng bị quân Ba Tư đốt năm 480 trước Công nguyên rồi đâm chồi ngay hôm sau. Ngày nay ở cạnh đền Erechtheion trên đồi Acropolis có một cây ô liu được trồng lại ở vị trí đó.
Chuyện Athena và Poseidon giống Sơn Tinh – Thuỷ Tinh ở điểm nào?
Cả hai đều là cuộc tranh giữa thần nước và một vị thần khác, thần nước thua và dâng nước lụt để trả thù. Đây là sự trùng hợp thú vị, chưa có cơ sở để nói hai truyện có liên hệ.
