Oẳn tù tì có "mẹo" thắng, nhưng chỉ khi đấu nhiều lượt với người thật và chỉ hơn mức may rủi một chút. Về lý thuyết, cách không thể bị khai thác là ra ngẫu nhiên đều ba thứ, mỗi thứ một phần ba. Nhưng con người không làm được vậy: nghiên cứu năm 2014 của Wang, Xu và Zhou (Đại học Chiết Giang) trên 360 sinh viên cho thấy người thắng hay giữ nguyên lựa chọn, người thua hay đổi sang thứ "kế tiếp" theo vòng búa – bao – kéo. Biết quy luật ấy, ta có thể nghiêng phần thắng về mình, và biết cách tránh để lộ chính quy luật đó.
Oẳn tù tì: luật đơn giản, cân bằng hoàn hảo
Ở Việt Nam, oẳn tù tì còn gọi là kéo – búa – bao. Mỗi người cùng lúc ra một trong ba hình tay: búa (nắm tay) thắng kéo, kéo thắng bao (bàn tay xoè), bao thắng búa. Ở Nhật Bản gọi là janken; tiếng Anh gọi là rock – paper – scissors. Các kiểu ra tay đoán thắng thua có nguồn gốc lâu đời ở Đông Á, và dạng ba hình như ngày nay được cho là phổ biến từ Nhật Bản rồi lan ra thế giới.
Điều làm oẳn tù tì đặc biệt là không có lựa chọn nào mạnh hơn. Mỗi hình thắng đúng một hình, thua đúng một hình. Hệ quả là nếu một người ra hoàn toàn ngẫu nhiên, mỗi hình một phần ba, thì không ai có thể thắng họ về lâu dài, dù có thông minh tới đâu. Theo ngôn ngữ của lý thuyết ra quyết định chiến lược, đó là điểm cân bằng của oẳn tù tì.
Nhưng chiến lược ấy cũng không thắng được ai. Muốn hơn mức may rủi, ta phải đối mặt với người không ngẫu nhiên, và đọc ra họ lệch ở đâu.
Nghiên cứu của Đại học Chiết Giang (2014)
Năm 2014, Zhijian Wang, Bin Xu và Hai-Jun Zhou công bố trên tạp chí Scientific Reports kết quả một thí nghiệm lớn. Khoảng 360 sinh viên được chia thành các nhóm nhỏ, ghép cặp ngẫu nhiên với nhau và đấu hàng trăm lượt. Để họ chơi thật lòng, mỗi lượt thắng được quy ra một khoản tiền nhỏ.
Kết quả có hai lớp:
- Tính tổng thể, tỷ lệ ba hình gần với một phần ba mỗi hình. Nhìn từ xa, người chơi có vẻ ngẫu nhiên đúng như lý thuyết.
- Nhưng nhìn theo từng lượt, có quy luật rõ. Người vừa thắng có xu hướng giữ nguyên hình vừa ra. Người vừa thua có xu hướng đổi, và hay đổi theo chiều búa → bao → kéo → búa. Nhóm tác giả gọi hiện tượng này là quy luật "thắng thì giữ, thua thì đổi" có điều kiện, và thấy nó tạo ra một vòng xoay chung ở cấp cả nhóm.
Phát hiện này quan trọng vì nó cho thấy ngẫu nhiên "trung bình" không có nghĩa là ngẫu nhiên "từng lượt". Một người có thể ra mỗi hình đúng một phần ba tổng thể, mà vẫn dễ đoán nếu ta biết họ vừa thắng hay vừa thua.
Biến quy luật thành cách chọn
Từ quy luật trên, có thể suy ra một cách chọn đơn giản khi đấu nhiều lượt với người chưa biết nghiên cứu này:
| Lượt trước, đối thủ… | Đối thủ có xu hướng ra lượt sau | Ta nên ra |
|---|---|---|
| Thắng bằng búa | Búa (giữ nguyên) | Bao |
| Thắng bằng bao | Bao | Kéo |
| Thắng bằng kéo | Kéo | Búa |
| Thua khi ra búa | Bao (đổi theo vòng) | Kéo |
| Thua khi ra bao | Kéo | Búa |
| Thua khi ra kéo | Búa | Bao |
Một quy tắc dễ nhớ cho trường hợp đối thủ vừa thua: họ thường chuyển sang chính hình đã đánh bại họ. Ví dụ bạn ra bao thắng búa của họ, lượt sau họ hay ra bao. Vậy bạn ra kéo.
Ba lưu ý quan trọng:
- Đây là xu hướng, không phải luật. Nó chỉ cho lợi thế nhỏ, chỉ hiện ra qua nhiều lượt.
- Người đã biết quy luật này có thể đảo ngược nó để bẫy bạn.
- Với một lượt duy nhất không có lịch sử, mọi "mẹo" gần như vô dụng.
Lượt đầu tiên và những lời đồn
Nhiều lời truyền miệng cho rằng người mới thường ra búa ở lượt đầu vì nắm tay trông "mạnh", hay rằng người ta hiếm ra kéo. Có một số khảo sát nhỏ ủng hộ, nhưng chưa có bằng chứng vững chắc ở quy mô lớn. Tốt nhất nên coi đó là giả thuyết để quan sát đối thủ cụ thể, không phải sự thật.
Một câu chuyện có thật cho thấy cách tư duy khi chỉ có một lượt: năm 2005, một nhà sưu tập Nhật Bản, ông Takashi Hashiyama, cần chọn giữa hai nhà đấu giá Christie's và Sotheby's để bán bộ sưu tập tranh của công ty mình. Ông đề nghị hai bên phân định bằng oẳn tù tì. Theo báo chí khi ấy, phía Christie's hỏi ý kiến hai cô con gái 11 tuổi của một nhân viên. Hai em khuyên ra kéo, với lý lẽ: ai cũng nghĩ người ta sẽ ra bao, nên đối phương sẽ ra kéo, vậy cứ ra kéo cho chắc. Christie's ra kéo, Sotheby's ra bao. Christie's thắng.
Câu chuyện vui, nhưng bài học nghiêm túc: khi chỉ có một lượt, cái duy nhất có thể đọc là đối phương nghĩ gì về mình, và ở tầng đó mọi thứ dễ thành đoán mò.
Cỗ máy không bao giờ thua
Năm 2012, phòng thí nghiệm Ishikawa – Watanabe ở Đại học Tokyo giới thiệu một bàn tay máy chơi janken thắng người gần như tuyệt đối. Máy không đoán ý. Nó dùng camera tốc độ rất cao nhận ra hình tay người đang hình thành trong vài phần nghìn giây, rồi ra hình thắng nhanh tới mức mắt người không thấy được là nó ra sau.
Đây là một minh hoạ thú vị cho ranh giới giữa đọc vị và gian lận: giữa người với người, ra chậm để nhìn tay đối phương bị coi là ăn gian. Mẹo hợp lệ chỉ là đọc thói quen qua các lượt trước.
Góc nhìn hôm nay: điều oẳn tù tì dạy về mọi cuộc đối đầu
- Một chiến lược "không thể thua" thường cũng không thắng được. Muốn hơn đối thủ, phải chấp nhận nghiêng về một phía, và chấp nhận rủi ro bị đọc lại.
- Quan sát phản ứng sau thắng và sau thua. Đây là chỗ thói quen hiện rõ nhất, ở oẳn tù tì cũng như trong các môn thể thao, trong kinh doanh.
- Tự kiểm tra chính mình. Bạn có giữ khi thắng, đổi khi thua không? Nếu có, đối thủ tinh ý sẽ dùng nó.
- Khi muốn thật sự ngẫu nhiên, dựa vào nguồn bên ngoài như giây cuối của đồng hồ, thay vì tin vào cảm giác của mình.
Muốn đọc thêm, có thể tìm bài gốc của Wang, Xu và Zhou (2014) trên Scientific Reports, tạp chí truy cập mở nên đọc miễn phí.
Câu hỏi thường gặp
Oẳn tù tì có mẹo thắng không?
Có một mẹo dựa trên nghiên cứu: người vừa thắng hay giữ nguyên hình, người vừa thua hay đổi theo vòng búa – bao – kéo. Biết điều đó giúp nghiêng phần thắng về mình khi đấu nhiều lượt với người thật. Tuy vậy lợi thế chỉ nhỏ, và với một lượt duy nhất thì gần như không có mẹo.
Ra gì để thắng oẳn tù tì?
Không có hình nào luôn thắng. Nếu đối thủ vừa thắng, hãy ra hình thắng được hình họ vừa ra; nếu họ vừa thua, họ thường chuyển sang hình đã đánh bại họ, nên hãy ra hình thắng hình đó. Đây chỉ là xu hướng, không phải chắc chắn.
Chiến lược tối ưu của oẳn tù tì là gì?
Về lý thuyết là ra ngẫu nhiên đều ba hình, mỗi hình một phần ba. Cách này không ai khai thác được về lâu dài, nhưng cũng chỉ cho kết quả ngang mức may rủi. Muốn thắng nhiều hơn, phải khai thác chỗ lệch của đối thủ.
Người ta hay ra búa ở lượt đầu có đúng không?
Đây là lời truyền miệng phổ biến, có một số khảo sát nhỏ ủng hộ nhưng chưa có bằng chứng vững chắc ở quy mô lớn. Nên coi đó là giả thuyết để quan sát từng đối thủ cụ thể.
Robot oẳn tù tì luôn thắng hoạt động thế nào?
Bàn tay máy của Đại học Tokyo (2012) dùng camera tốc độ rất cao để nhận ra hình tay người đang hình thành, rồi ra hình thắng trong vài phần nghìn giây. Nó không đoán ý mà phản ứng nhanh hơn mắt người nhận thấy.
