Ngày 14 tháng 2 năm 1876, cùng một ngày, Văn phòng Bằng sáng chế Mỹ ở Washington nhận hai hồ sơ về truyền giọng nói bằng điện: đơn xin cấp bằng của Alexander Graham Bell và bản "caveat" (tuyên bố ý định sáng chế) của Elisha Gray. Bell được cấp bằng số 174.465 ngày 7 tháng 3 năm 1876 và đi vào lịch sử như người phát minh điện thoại. Chuyện ai nộp trước vài giờ, và Bell có được xem hồ sơ của Gray hay không, đến nay vẫn còn tranh cãi.
Hai nhà phát minh đuổi theo cùng một giấc mơ
Thập niên 1870, điện báo là mạng thông tin lớn nhất nước Mỹ, do công ty Western Union gần như độc quyền. Bài toán lớn của ngành là "điện báo đa kênh": gửi nhiều bức điện cùng lúc trên một sợi dây bằng cách dùng các tần số âm thanh khác nhau. Ai làm được sẽ giàu to. Từ bài toán ấy, một câu hỏi lớn hơn mọc ra: nếu truyền được nhiều âm, sao không truyền cả giọng người?
Elisha Gray (1835–1901) là nhà phát minh điện báo giàu kinh nghiệm ở Chicago, đồng sáng lập công ty Gray & Barton, về sau thành Western Electric. Ông có hàng chục bằng sáng chế và được Western Union đánh giá cao.
Alexander Graham Bell (1847–1922) sinh ở Edinburgh, sang Mỹ dạy người khiếm thính ở Boston. Ông hiểu sâu về âm học và giọng nói nhưng kém về điện. Ông được hai phụ huynh học trò tài trợ, trong đó có luật sư Gardiner Greene Hubbard, sau này là bố vợ ông. Bell có một trợ lý thợ máy giỏi là Thomas Watson.
Ngày 14 tháng 2 năm 1876
Đơn của Bell do luật sư Marcellus Bailey, theo sự sắp đặt của Hubbard, mang đến nộp. Gray tự mang caveat đến trong cùng ngày. Một caveat không phải là đơn xin cấp bằng; nó là lời thông báo rằng mình đang phát triển một sáng chế, để nếu ai đó nộp đơn trùng ý tưởng trong thời gian ngắn, văn phòng sẽ báo và mở thủ tục xét xem ai có trước.
Sổ ghi lệ phí ngày hôm đó cho thấy hồ sơ của Bell được ghi vào trước hồ sơ của Gray. Phe ủng hộ Gray lập luận rằng thứ tự trong sổ không phản ánh ai đến cửa trước, vì hồ sơ có thể được ghi vào theo lô. Chuyện ai đến trước vài giờ đến nay vẫn là điểm tranh cãi, không có bằng chứng dứt khoát cho bên nào.
Văn phòng coi đơn của Bell có trước, nên không mở thủ tục tranh chấp. Bằng sáng chế được cấp chỉ ba tuần sau, ngày 7 tháng 3.
Cái máy phát dùng chất lỏng và dòng chữ bên lề
Đây là phần làm cho vụ việc thành nghi án. Caveat của Gray mô tả một máy phát dùng điện trở thay đổi: một chiếc kim gắn vào màng rung nhúng vào chất lỏng dẫn điện, giọng nói làm màng rung, kim nhúng sâu nông khác nhau, dòng điện thay đổi theo.
Đơn của Bell chủ yếu nói về cảm ứng điện từ, nhưng có một đoạn về điện trở thay đổi, và đoạn ấy có vẻ được viết thêm bên lề. Ngày 10 tháng 3 năm 1876, trong nhật ký thí nghiệm của Bell, lần đầu tiên ông truyền được một câu nói rõ ràng cho Watson ở phòng bên. Chiếc máy phát hôm đó dùng kim nhúng trong nước pha axit, rất giống thiết kế trong caveat của Gray.
Về sau, nhân viên thẩm định Zenas Wilber ký một bản khai năm 1886, nói rằng ông đã cho Bell xem caveat của Gray và Bell đưa tiền cho ông. Nhưng Wilber cũng từng ký bản khai nói điều ngược lại, và chính ông thừa nhận nghiện rượu. Các toà án không chấp nhận lời khai này như bằng chứng.
Hai cuốn sách tiêu biểu cho phía nghi ngờ Bell là The Telephone Patent Conspiracy of 1876 của A. Edward Evenson (2000) và The Telephone Gambit của Seth Shulman (2008). Các nhà sử học khác phản biện rằng Bell đã nghĩ đến điện trở thay đổi từ trước, và chiếc máy phát chất lỏng chỉ là thử nghiệm thoáng qua; điện thoại thương mại của Bell dùng nguyên lý điện từ.
Cuộc chiến sau khi có bằng
| Năm | Sự kiện |
|---|---|
| 6/1876 | Bell trình diễn điện thoại tại Triển lãm Bách niên ở Philadelphia; Gray cũng có gian hàng ở đó |
| 1876–1877 | Hubbard đề nghị bán bằng sáng chế cho Western Union với giá 100.000 đô la, Western Union từ chối (chi tiết này đến từ hồi ký về sau, thường được kể lại) |
| 1877 | Thành lập Công ty Điện thoại Bell. Western Union nhảy vào thị trường, dùng thiết kế của Gray và máy phát hạt than của Thomas Edison |
| 11/1879 | Bell kiện Western Union; hai bên dàn xếp, Western Union rút khỏi ngành điện thoại |
| 1888 | Toà án Tối cao Mỹ xử nhóm vụ "Telephone Cases", giữ nguyên hiệu lực bằng của Bell với tỷ lệ 4–3 |
Công ty Bell phải đương đầu với khoảng sáu trăm vụ kiện quanh bằng sáng chế này. Còn một cái tên thường được nhắc: nhà phát minh người Ý Antonio Meucci, từng nộp caveat về một thiết bị truyền âm năm 1871 nhưng không đủ tiền gia hạn. Năm 2002, Hạ viện Mỹ thông qua một nghị quyết ghi nhận đóng góp của Meucci, dù nghị quyết đó không có giá trị pháp lý về bằng sáng chế.
Gray thua ở đâu
Ít ai biết chính Gray, lúc đầu, không coi điện thoại là thứ quan trọng. Ông và những người cố vấn nghĩ tiền nằm ở điện báo đa kênh; truyền giọng nói chỉ là món lạ. Đó là lý do ông chỉ nộp caveat chứ không nộp đơn đầy đủ, và không vội hoàn thiện thiết bị. Bell thì có người tài trợ đặt cược toàn bộ vào giọng nói.
Gray vẫn sống tốt với Western Electric và các phát minh khác, như máy telautograph truyền chữ viết tay. Nhưng ông mang nỗi cay đắng đến cuối đời và tin mình bị cướp công.
Góc nhìn hôm nay
- Đánh giá đúng giá trị của thứ mình có. Gray thua phần lớn vì ông coi thường chính ý tưởng của mình. Khi đối thủ đặt cược vào thứ bạn coi là phụ, hãy tự hỏi lại vì sao.
- Thủ tục cũng là chiến trường. Một caveat thay vì một đơn đầy đủ, vài giờ sớm hay muộn, có thể quyết định hàng chục năm sau. Trong kinh doanh, đăng ký nhãn hiệu, bản quyền, hợp đồng đúng lúc quan trọng chẳng kém sản phẩm.
- Người có hệ thống thường thắng người có ý tưởng. Bell có Hubbard, có luật sư giỏi, có công ty sẵn sàng kiện tới cùng. Ý tưởng hay cần một bộ máy đi kèm.
- Nghi vấn chưa ngã ngũ thì để nó là nghi vấn. Khi đọc về vụ này, nên đọc cả hai phía; đừng vội tin bên kết luận chắc nịch nhất.
Muốn tìm hiểu thêm: Thư viện Quốc hội Mỹ số hoá bộ giấy tờ của Bell, kể cả cuốn nhật ký thí nghiệm có ghi ngày 10 tháng 3 năm 1876. Viện Smithsonian lưu giữ nhiều thiết bị điện thoại thời kỳ đầu. Ở Canada, Khu di tích lịch sử quốc gia Alexander Graham Bell ở Baddeck, Nova Scotia kể lại cuộc đời và các phát minh khác của ông.
Câu hỏi thường gặp
Ai phát minh ra điện thoại?
Alexander Graham Bell được cấp bằng sáng chế điện thoại số 174.465 ngày 7 tháng 3 năm 1876 và thường được ghi là người phát minh. Tuy nhiên Elisha Gray nộp hồ sơ về một thiết kế tương tự cùng ngày với Bell, và Antonio Meucci cũng có những thử nghiệm trước đó.
Bell và Gray ai nộp hồ sơ trước?
Cả hai nộp cùng ngày 14 tháng 2 năm 1876. Sổ ghi lệ phí ghi hồ sơ của Bell trước, nhưng việc ai thật sự đến văn phòng trước vài giờ vẫn còn tranh cãi.
Bell có lấy ý tưởng của Elisha Gray không?
Có nghi vấn vì chiếc máy phát Bell dùng ngày 10 tháng 3 năm 1876 rất giống thiết kế trong caveat của Gray, và một nhân viên thẩm định từng khai đã cho Bell xem hồ sơ của Gray. Nhưng lời khai đó mâu thuẫn và không được toà chấp nhận; các toà án Mỹ, kể cả Toà án Tối cao năm 1888, đều giữ nguyên bằng của Bell.
Caveat trong bằng sáng chế là gì?
Caveat là bản tuyên bố ý định sáng chế, cho phép nhà phát minh giữ chỗ trong một thời gian trong khi hoàn thiện thiết bị. Nó không phải đơn xin cấp bằng; Mỹ bỏ thủ tục này năm 1910.
Câu nói đầu tiên qua điện thoại là gì?
Theo nhật ký của Bell ngày 10 tháng 3 năm 1876, ông gọi trợ lý Thomas Watson ở phòng bên sang gặp mình. Đó được coi là lần đầu tiên truyền được một câu nói rõ ràng bằng điện thoại.
