"Cuộc chiến xương" (Bone Wars) là cuộc kình địch giữa hai nhà cổ sinh vật học Mỹ Edward Drinker Cope và Othniel Charles Marsh, kéo dài từ khoảng năm 1872 đến cuối thập niên 1890. Họ thuê người đào trộm mỏ của nhau, mua chuộc công nhân, đập vụn hoá thạch để đối thủ khỏi lấy, và tranh nhau đặt tên loài mới. Kết quả là hơn 130 loài khủng long mới được mô tả, trong đó có Triceratops, Stegosaurus và Allosaurus, nhưng cũng để lại một mớ tên loài sai mà các thế hệ sau phải dọn dẹp.
Hai người đàn ông từ hai thế giới
Marsh (1831–1899) xuất thân nghèo, nhưng có người cậu là nhà tài phiệt George Peabody. Peabody trả tiền cho Marsh học ở Yale và châu Âu, rồi tài trợ lập Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Peabody ở Yale năm 1866. Marsh trở thành giáo sư cổ sinh vật học đầu tiên của Mỹ. Ông chậm rãi, kín đáo, giỏi tổ chức và giỏi quan hệ với chính quyền.
Cope (1840–1897) sinh trong một gia đình Quaker giàu có ở Philadelphia. Ông gần như không học đại học bài bản nhưng là thiên tài tự học, viết nhanh khủng khiếp; cả đời ông công bố hơn một nghìn bài báo. Nóng nảy, hiếu thắng, ông thường công bố trước rồi mới kiểm tra sau.
Năm 1864 họ gặp nhau ở Berlin và ban đầu khá thân. Mỗi người còn đặt tên một loài theo tên người kia, cách bày tỏ tình bạn trong giới.
Con thằn lằn biển lắp đầu vào đuôi
Câu chuyện quen thuộc về khởi đầu mối thù là bộ xương Elasmosaurus, một loài bò sát biển cổ dài cổ. Cope mô tả nó khoảng năm 1868–1869 và lắp hộp sọ vào đầu mút của cái đuôi, vì ông tưởng phần dài ấy là đuôi. Lỗi bị chỉ ra (nhà cổ sinh vật học Joseph Leidy là người nói công khai; theo lời kể của Marsh thì chính Marsh đã nhận ra trước). Cope tìm cách thu hồi bản in có hình vẽ sai, nhưng chuyện đã lan ra. Theo nhiều nhà sử học, Marsh nhắc lại chuyện này suốt nhiều năm, và Cope không bao giờ quên.
Gần như cùng thời, Marsh đến thăm mỏ đá vôi ở New Jersey nơi Cope đang lấy hoá thạch, rồi thoả thuận riêng với chủ mỏ để hoá thạch tìm được về sau được gửi cho mình thay vì Cope. Từ đây tình bạn chấm dứt.
Miền Tây hoang dã thành bãi chiến trường hoá thạch
Thập niên 1870, đường sắt xuyên lục địa mở ra miền Tây nước Mỹ, nơi có những tầng đá chứa xương khủng long gần như lộ thiên. Năm 1877 là bước ngoặt: các mỏ xương lớn được phát hiện gần Morrison và Cañon City ở Colorado, rồi Como Bluff ở Wyoming. Cả hai bên đều cử đội đào, và cuộc đua bắt đầu.
Những thủ đoạn được ghi nhận
- Thuê người theo dõi đội đào của đối phương, mua chuộc công nhân để chuyển hoá thạch sang phe mình.
- Đập vỡ hoặc chôn lại những mẩu xương không mang đi được để đối thủ khỏi lấy, theo lời kể của chính những người đào thuê thời ấy.
- Công bố tên loài mới càng nhanh càng tốt, có khi dựa trên vài mẩu xương, để giành quyền đặt tên trước.
- Những năm sau, Marsh dùng vị trí nhà cổ sinh vật học chính của Cục Địa chất Mỹ (USGS) để cản trở đối thủ, còn Cope tìm cách tấn công nguồn tài trợ của Marsh.
Bê bối lên mặt báo năm 1890
Tháng 1 năm 1890, tờ New York Herald đăng loạt bài của nhà báo William Hosea Ballou, dựa vào tài liệu Cope cung cấp, cáo buộc Marsh đạo văn, quản lý tiền công quỹ cẩu thả và nhận công của trợ lý làm của mình. Marsh trả lời trên chính tờ báo đó, phản công lại Cope. Cuộc cãi nhau công khai làm giới khoa học Mỹ mất mặt và góp phần khiến Quốc hội cắt ngân sách cổ sinh vật học của USGS năm 1892; Marsh mất vị trí ở đó.
Cuối đời, cả hai đều khánh kiệt. Cope đổ tiền vào đầu tư mỏ thất bại, phải bán một phần bộ sưu tập. Marsh phải vay tiền để sống dù vẫn có lương ở Yale. Cope mất năm 1897, Marsh năm 1899.
Có một giai thoại rằng Cope hiến não của mình để đem so kích thước với não Marsh, và Marsh không chịu. Chuyện ông hiến cơ thể cho khoa học là có thật, nhưng cuộc thách đấu bộ não thì là truyện kể không có nguồn đáng tin.
Kết quả: bảng điểm của cuộc chiến
| Marsh | Cope | |
|---|---|---|
| Số loài khủng long mới thường được ghi nhận | Khoảng 80 | Khoảng 56 |
| Một số tên chi còn dùng | Triceratops, Stegosaurus, Allosaurus, Diplodocus, Apatosaurus | Camarasaurus, Coelophysis; ngoài khủng long có Dimetrodon |
| Nơi lưu giữ bộ sưu tập chính | Bảo tàng Peabody (Yale), Viện Smithsonian | Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Hoa Kỳ (New York) |
| Tính cách làm việc | Chậm, cẩn thận hơn, nhiều trợ lý | Nhanh, viết nhiều, hay sai chi tiết |
Con số loài chỉ mang tính tương đối: nhiều tên về sau bị gộp hoặc bị coi là không hợp lệ, vì hai người vội vã đặt tên cho cùng một loài từ những mẩu xương khác nhau.
Câu chuyện Brontosaurus
Ví dụ nổi tiếng nhất là chính Marsh. Năm 1877 ông đặt tên Apatosaurus cho một bộ xương chưa trưởng thành, năm 1879 lại đặt tên Brontosaurus cho một bộ xương lớn hơn. Năm 1903 nhà cổ sinh vật học Elmer Riggs kết luận hai tên là cùng một chi, và theo luật đặt tên thì tên có trước, Apatosaurus, được giữ. Dù vậy "Brontosaurus" đã quá quen với công chúng. Năm 2015, một nghiên cứu lớn của Emanuel Tschopp và cộng sự lại đề xuất tách Brontosaurus thành chi riêng; giới chuyên môn vẫn còn bàn về điều này.
Kình địch đã làm được gì cho khoa học
Trước năm 1870, Bắc Mỹ chỉ có một vài loài khủng long được biết tên. Ba mươi năm sau, nhờ hai người đua nhau, công chúng có cả một vườn khủng long mà ngày nay trẻ con đứa nào cũng thuộc. Bộ sưu tập của họ vẫn là xương sống của nhiều bảo tàng lớn ở Mỹ. Cuộc đua cũng chứng minh giả thuyết tiến hoá qua những chuỗi hoá thạch, như chuỗi tiến hoá của ngựa mà Marsh dựng lại và Thomas Huxley đánh giá rất cao.
Nhưng thiệt hại là có thật: hoá thạch bị đập phá, dữ liệu địa tầng bị ghi chép sơ sài vì vội, và hàng chục tên loài thừa làm rối hệ thống phân loại nhiều thập kỷ. Danh tiếng của ngành cổ sinh vật học Mỹ cũng bị tổn hại vào đúng lúc nó vừa định hình.
Góc nhìn hôm nay
- Nhanh chưa chắc thắng. Cope công bố nhanh hơn nhưng sai nhiều hơn, và cái sai của ông bị nhắc mãi. Trong cạnh tranh, một sản phẩm chắc chắn thường bền hơn một sản phẩm ra trước nhưng lỗi.
- Đừng phá thứ mình không mang đi được. Đập xương để đối thủ khỏi lấy là thắng một trận và để cả ngành thua. Kiểu "tôi không có thì anh cũng đừng có" luôn để lại hậu quả lâu dài hơn mình tưởng.
- Cãi nhau trên báo làm cả hai mất. Sau loạt bài năm 1890, không ai thắng; cả hai đều mất uy tín và nguồn tiền.
Muốn xem tận mắt: Bảo tàng Peabody ở Yale trưng bày nhiều mẫu của Marsh; Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Hoa Kỳ ở New York giữ phần lớn bộ sưu tập của Cope. Khu Đài tưởng niệm Quốc gia Khủng long (Dinosaur National Monument) ở ranh giới Utah – Colorado cho thấy tầng đá Morrison với xương còn gắn trong vách. Sách nên đọc: The Bonehunters' Revenge của David Rains Wallace (1999).
Câu hỏi thường gặp
Cuộc chiến xương (Bone Wars) là gì?
Đó là cuộc kình địch giữa hai nhà cổ sinh vật học Mỹ Edward Drinker Cope và Othniel Charles Marsh, từ khoảng 1872 đến cuối thập niên 1890. Họ đua nhau đào và đặt tên khủng long ở miền Tây nước Mỹ, dùng cả những thủ đoạn như mua chuộc công nhân và phá hoá thạch.
Cope và Marsh tìm ra bao nhiêu loài khủng long?
Con số thường được nêu là khoảng 80 loài của Marsh và khoảng 56 loài của Cope, tổng hơn 130. Tuy nhiên nhiều tên về sau bị gộp hoặc bị coi là không hợp lệ.
Ai thắng trong cuộc chiến xương?
Xét số loài được đặt tên và vị trí học thuật, Marsh thường được coi là người thắng. Nhưng cả hai đều khánh kiệt và mất uy tín cuối đời, nên nhiều nhà sử học cho rằng không ai thật sự thắng.
Vì sao Cope và Marsh trở thành kẻ thù?
Hai chuyện thường được kể là Cope lắp nhầm đầu vào đuôi bộ xương Elasmosaurus và bị chỉ ra công khai, cùng việc Marsh thoả thuận ngầm để hoá thạch từ mỏ ở New Jersey mà Cope đang khai thác được gửi về cho mình.
Brontosaurus có thật không?
Năm 1903, Brontosaurus bị coi là cùng chi với Apatosaurus do Marsh đặt tên trước. Năm 2015 một nghiên cứu lớn đề xuất khôi phục nó thành chi riêng, và ý kiến này vẫn đang được bàn.
