Cờ caro là môn cờ hai người lần lượt đặt quân X và O lên lưới ô vuông, ai xếp được năm quân liền nhau theo hàng ngang, dọc hoặc chéo trước thì thắng. Người đi trước có lợi thế rất lớn: năm 1994, nhà khoa học máy tính L. Victor Allis đã chứng minh trên bàn 15×15, nếu đi đúng, người đi trước ở caro tự do (gomoku) chắc chắn thắng. Vì vậy các giải đấu nghiêm túc phải dùng luật hạn chế hoặc luật mở cờ đặc biệt để cân bằng. Hiểu các thế cờ cơ bản như "ba mở", "bốn", "ba – bốn" là bước đầu để đọc được ý đồ đối thủ trên bàn caro.
Caro, gomoku và renju: ba tên, một gia đình
Ở Việt Nam, caro thường được chơi trên giấy kẻ ô (giấy "ca-rô"), bàn gần như không giới hạn, và nhiều nơi có thêm luật "chặn hai đầu": năm quân liền nhau nhưng hai đầu đều bị quân đối phương chặn thì không tính thắng. Đây là dạng chơi phổ biến của học sinh nhiều thế hệ.
Ở Nhật Bản, môn cờ xếp năm quân chơi trên bàn cờ vây được gọi là gomoku (năm quân). Năm 1899, nhà báo Kuroiwa Ruikō đặt cho dạng thi đấu có luật hạn chế cái tên renju (liên châu, chuỗi ngọc), tên gọi dùng đến ngày nay. Liên đoàn Renju Quốc tế được thành lập năm 1988.
| Dạng | Bàn | Điều kiện thắng | Hạn chế |
|---|---|---|---|
| Caro kiểu Việt Nam | Giấy kẻ ô, gần như không giới hạn | Năm quân liền, thường yêu cầu không bị chặn hai đầu | Tuỳ nơi |
| Gomoku tự do | 15×15 | Năm quân liền trở lên | Không có |
| Gomoku chuẩn | 15×15 | Đúng năm quân (sáu quân trở lên không tính) | Không có thêm |
| Renju | 15×15 | Năm quân liền | Bên đi trước (quân đen) bị cấm một số thế như ba – ba, bốn – bốn, sáu quân trở lên |
Lợi thế đi trước: điều đã được chứng minh
Trong luận án tiến sĩ năm 1994 tại Đại học Limburg (nay là Đại học Maastricht, Hà Lan), L. Victor Allis dùng máy tính và các kỹ thuật tìm kiếm mới để chứng minh: trên bàn 15×15, cả ở gomoku tự do lẫn gomoku chuẩn, người đi trước có cách đi bảo đảm thắng bất kể đối thủ đỡ thế nào.
Đây không phải lần đầu Allis "giải" một môn cờ. Năm 1988, ông và James Dow Allen độc lập chứng minh rằng ở môn xếp bốn quân thả từ trên xuống (Connect Four), người đi trước cũng thắng nếu đi đúng. Còn với cờ ca-rô ba ô (3×3) mà trẻ con hay chơi, ai cũng biết nếu cả hai đi đúng thì kết quả luôn hoà.
Với renju, các hạn chế cho bên đi trước làm lợi thế giảm đi, nhưng không mất hẳn. Theo các công bố đầu những năm 2000 của các nhà nghiên cứu Hungary, kể cả với các hạn chế của renju, nếu không có thêm luật mở cờ thì bên đi trước vẫn có đường thắng. Vì vậy renju và gomoku thi đấu dùng thêm luật mở cờ.
Luật mở cờ: cân bằng lợi thế
Ý tưởng chung của các luật mở cờ giống cách chia bánh "một người cắt, một người chọn":
- Luật swap: người thứ nhất đặt ba quân đầu tiên (hai quân của một bên, một quân của bên kia). Người thứ hai được chọn cầm bên nào. Người thứ nhất vì thế phải tạo thế cờ cân bằng, nếu không đối thủ sẽ chọn bên có lợi.
- Luật swap2: bản nâng cấp, người thứ hai còn có thêm lựa chọn đặt thêm hai quân rồi trả quyền chọn bên cho người thứ nhất. Swap2 được dùng ở các giải gomoku quốc tế trong những năm gần đây.
- Khai cuộc chuẩn của renju: renju thi đấu dùng một bộ 26 khai cuộc được đặt tên, cùng các quy định về số phương án đi quân thứ năm, để không bên nào được lợi quá rõ.
Nếu chơi caro với bạn bè, cách đơn giản nhất là luân phiên quyền đi trước và đếm thắng thua theo cặp ván.
Các thế cờ cơ bản
| Thế | Mô tả | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Hai | Hai quân liền nhau hoặc cách một ô | Nền móng, chưa đe doạ |
| Ba mở | Ba quân thẳng hàng, hai đầu còn trống | Đe doạ thành bốn mở, đối thủ thường phải chặn |
| Bốn | Bốn quân, còn một ô để thành năm | Buộc đối thủ chặn ngay ô đó |
| Bốn mở | Bốn quân, hai đầu đều trống | Không đỡ được, thắng ở nước sau |
| Ba – bốn | Một nước tạo cùng lúc một bốn và một ba mở | Đỡ bốn thì ba thành bốn mở; thường là đòn quyết định |
| Bốn – bốn | Một nước tạo hai bốn cùng lúc | Không đỡ được cả hai (bị cấm với quân đen ở renju) |
| Ba – ba | Một nước tạo hai ba mở | Rất mạnh (bị cấm với quân đen ở renju) |
Người chơi gomoku, renju quốc tế còn dùng hai khái niệm: VCF (thắng bằng chuỗi bốn liên tiếp, mỗi nước đều là bốn buộc đối thủ chặn) và VCT (thắng bằng chuỗi đe doạ liên tiếp, gồm cả ba và bốn). Kỳ thủ giỏi luôn đếm xem mình và đối thủ có chuỗi như vậy không.
Đọc ý đồ đối thủ trên bàn caro
Quyền chủ động là tất cả
Trong caro, bên đang tạo đe doạ buộc bên kia phải chặn, nghĩa là bên kia không được tự do xây thế của mình. Người chơi gọi là "nắm tiên". Đọc ý đồ đối thủ trước hết là đếm: họ có đe doạ nào buộc mình phải đáp không? Nếu không, mình có thể tạo đe doạ để giữ tiên.
Nhìn theo bốn hướng
Mỗi quân nằm trên bốn đường: ngang, dọc, hai chéo. Người mới thường chỉ nhìn đường đối thủ đang xây rõ nhất và bỏ sót đường chéo. Thói quen tốt là sau mỗi nước của đối thủ, quét cả bốn hướng quanh quân vừa đặt.
Chặn ở đâu
Chặn một ba mở có hai cách: chặn ở đầu này hoặc đầu kia. Ô chặn tốt là ô cũng giúp mình xây thế, hoặc ô cắt đứt được nhiều đường của đối thủ cùng lúc. Chặn bị động, không suy nghĩ, là cách nhanh nhất để mất tiên mãi mãi.
Đối thủ đang chuẩn bị gì
Những quân đặt rải rác, chưa thành hàng, thường là chuẩn bị cho một đòn ba – bốn hay bốn – bốn về sau. Kỳ thủ có kinh nghiệm để ý những "điểm giao": ô mà nếu đối thủ đặt vào sẽ tạo hai đe doạ cùng lúc. Chiếm trước điểm giao đó là phòng ngừa từ xa.
Những lỗi thường gặp
- Mải tấn công, quên đối thủ đã có ba mở.
- Chặn đe doạ nhỏ trong khi đối thủ có đòn lớn hơn ở chỗ khác.
- Đánh xa trung tâm quá sớm, để đối thủ chiếm khu vực có nhiều đường giao.
- Chỉ nhìn ngang dọc, sót đường chéo.
Góc nhìn hôm nay: caro như một bài tập đọc đối thủ
- Luân phiên đi trước khi chơi với bạn bè. Lợi thế đi trước đã được chứng minh, chơi luôn một bên là không công bằng.
- Sau mỗi nước của đối thủ, hỏi ba câu: họ vừa đe doạ gì, họ đang chuẩn bị gì, mình có giữ được tiên không.
- Ghi lại ván thua. Ghi theo toạ độ ô, xem lại nước nào bắt đầu mất tiên. Đây là cách các kỳ thủ renju học.
- Thử luật renju. Chơi với các hạn chế cho bên đi trước sẽ thấy cách tư duy thay đổi hẳn, và cân bằng hơn nhiều.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc về Liên đoàn Renju Quốc tế (RIF) và các giải vô địch thế giới gomoku, renju; với ai thích toán học, luận án năm 1994 của L. Victor Allis là một tài liệu kinh điển về cách máy tính "giải" một môn cờ.
Câu hỏi thường gặp
Cờ caro đi trước có lợi không?
Có, rất lớn. Năm 1994, L. Victor Allis chứng minh bằng máy tính rằng ở gomoku trên bàn 15×15, nếu đi đúng, người đi trước chắc chắn thắng. Vì vậy khi chơi với bạn bè nên luân phiên quyền đi trước, còn giải đấu dùng luật hạn chế hoặc luật mở cờ.
Gomoku và renju khác nhau thế nào?
Gomoku là môn xếp năm quân liền trên bàn 15×15, không hoặc ít hạn chế. Renju có thêm các luật cấm cho bên đi trước như không được tạo ba – ba, bốn – bốn hay sáu quân liền, nhằm giảm lợi thế đi trước. Tên renju có từ năm 1899.
Ba mở trong cờ caro là gì?
Ba mở là ba quân thẳng hàng mà hai đầu đều còn trống. Nếu không chặn, đối thủ đặt thêm một quân sẽ thành bốn mở, thế không thể đỡ. Vì vậy ba mở thường buộc bên kia phải chặn ngay.
Luật chặn hai đầu trong caro là gì?
Đây là luật phổ biến ở caro kiểu Việt Nam: năm quân liền nhau nhưng cả hai đầu đều bị quân đối phương chặn thì không được tính thắng. Luật này làm việc phòng thủ dễ hơn và phần nào giảm lợi thế của bên tấn công.
Luật swap trong gomoku là gì?
Luật swap yêu cầu người thứ nhất đặt ba quân đầu, rồi người thứ hai được chọn cầm bên nào. Người đặt vì thế phải tạo thế cân bằng, nếu không đối thủ sẽ chọn bên có lợi. Swap2 là bản mở rộng, dùng ở nhiều giải gomoku quốc tế.
