Dấu hiệu lộ ý đồ là những chuyển động, tư thế hay thói quen nhỏ xuất hiện trước một hành động, cho người tinh ý đoán được hành động ấy sắp đến và đi về hướng nào. Trong thể thao, tiếng Anh gọi là "telegraphing" (đánh điện báo trước). Nghiên cứu cho thấy vận động viên giỏi không phản xạ nhanh hơn người thường bao nhiêu, mà khác ở chỗ họ đọc được những tín hiệu sớm từ thân người, hông, tay của đối thủ. Hiểu điều này giúp người xem thi đấu thấy được tầng sâu của trận đấu, và giúp người thi đấu biết mình đang để lộ gì.
Chú ngựa Hans thông minh: bài học về tín hiệu vô thức
Đầu thế kỷ 20, ở Berlin có một chú ngựa tên Hans, được chủ là Wilhelm von Osten giới thiệu là biết làm tính. Hỏi "hai cộng ba bằng mấy", Hans gõ móng năm lần rồi dừng. Đám đông kinh ngạc, nhiều nhà khoa học cũng không tìm ra mánh khoé.
Năm 1907, nhà tâm lý học Oskar Pfungst làm một loạt thử nghiệm cẩn thận. Ông phát hiện Hans chỉ trả lời đúng khi người hỏi biết đáp án và đứng trong tầm nhìn của nó. Khi Hans gõ đến đúng số, người hỏi vô thức thả lỏng, ngẩng đầu hay thay đổi nét mặt rất nhẹ. Hans không biết làm tính; nó đọc được những tín hiệu nhỏ mà chính người phát ra không hề biết.
Câu chuyện Hans cho ta hai bài học. Một: con người liên tục để lộ ý định qua cơ thể mà không biết. Hai: một người (hay một con vật) chú ý đủ lâu có thể học cách đọc những tín hiệu đó.
Vận động viên giỏi đọc sớm chứ không phản xạ nhanh hơn
Thí nghiệm "cắt hình"
Từ cuối thập niên 1970, các nhà khoa học thể thao dùng phương pháp gọi là che khuất theo thời gian (temporal occlusion). Họ quay phim một người giao bóng hay đánh cầu, rồi cắt đoạn phim ở các thời điểm khác nhau: trước khi vợt chạm bóng, đúng lúc chạm, sau khi chạm. Người xem phải đoán bóng sẽ bay về đâu.
Các nghiên cứu như của C. M. Jones và T. R. Miles (1978) về giao bóng tennis, hay của Bruce Abernethy và David Russell (1987) về cầu lông, cho thấy người chơi trình độ cao đoán đúng hướng tốt hơn hẳn người mới, kể cả khi đoạn phim bị cắt trước lúc vợt chạm cầu. Họ đọc thông tin từ tư thế, chuyển động tay và thân người trước khi cú đánh xảy ra.
Đọc ở đâu trên cơ thể
Các nghiên cứu theo dõi ánh mắt cho thấy người giỏi thường nhìn vào phần thân, hông, vai, những chỗ mang thông tin sớm và khó giả, thay vì chỉ dán mắt vào tay hay vào bóng như người mới.
Những dấu hiệu kinh điển ở từng môn
| Môn | Dấu hiệu thường được đọc | Người đọc làm gì |
|---|---|---|
| Bóng chày | Người ném bóng vô tình đổi vị trí găng, cách cầm bóng khác nhau cho mỗi loại cú ném | Người đánh bóng đoán trước loại bóng sắp tới |
| Cricket | Cổ tay của người ném bóng xoáy lúc thả bóng | Người đánh bóng đoán chiều xoáy |
| Bóng chuyền | Hướng vai, hông của chuyền hai trước khi chuyền | Hàng chắn dịch sang trước |
| Đá phạt đền | Góc chạy đà, hướng chân trụ | Thủ môn đoán hướng sút |
| Môn cờ | Nước đi chuẩn bị, quân được điều về một cánh | Đối thủ phòng ngừa trước kế hoạch |
Trong bóng chày, chuyện người ném bóng "lộ bài" (tiếng Anh: tipping pitches) được bàn nhiều đến mức các đội có người chuyên xem băng hình để tìm những thói quen nhỏ như vậy, ở cả đối thủ lẫn chính cầu thủ của mình.
Đọc ý đồ trên bàn cờ: tư duy phòng ngừa
Môn cờ có một khái niệm gắn chặt với việc đọc ý đồ: phòng ngừa (prophylaxis). Aron Nimzowitsch trình bày khái niệm này trong cuốn Hệ thống của tôi (1925), và nhiều huấn luyện viên sau ông, như Mark Dvoretsky, coi nó là thói quen tư duy bậc nhất của kỳ thủ mạnh.
Ý tưởng cốt lõi: trước khi nghĩ "mình muốn làm gì", hãy hỏi "đối thủ muốn làm gì?". Mỗi nước đi để lộ một phần kế hoạch: quân mã đi về cánh vua, con tốt tiến lên mở đường. Kỳ thủ giỏi đọc chuỗi nước đó như đọc một câu đang viết dở, và chặn trước khi câu được viết xong.
Khác với thể thao vận động, dấu hiệu trên bàn cờ không đến từ cơ thể mà từ chính các nước đi, và không thể giấu hoàn toàn vì muốn thực hiện kế hoạch thì phải đi quân.
Vì sao ta để lộ: ba nguyên nhân
- Cơ thể cần chuẩn bị. Muốn đánh mạnh phải lấy đà; muốn chuyền xa phải xoay người. Phần chuẩn bị này khó giấu.
- Thói quen tập luyện. Động tác được tập theo một kiểu nhất định sẽ luôn đi kèm những chuyển động phụ giống nhau.
- Căng thẳng. Lúc áp lực cao, ta quay về những động tác quen nhất và kém để ý tới việc che giấu.
Giấu ý đồ: thứ phân biệt người giỏi với người rất giỏi
Nếu đọc được dấu hiệu là kỹ năng, thì không phát ra dấu hiệu là kỹ năng cao hơn. Vận động viên đỉnh cao thường:
- Dùng một tư thế chuẩn bị giống hệt nhau cho nhiều lựa chọn khác nhau, chỉ khác ở khoảnh khắc cuối.
- Giữ một thói quen trước khi thi đấu cố định (nhịp thở, số lần nảy bóng) bất kể sắp làm gì.
- Nhờ huấn luyện viên xem băng hình của chính mình để tìm chỗ lộ, như cách đối thủ sẽ làm.
Ở bóng chuyền, một chuyền hai giỏi là người mà hàng chắn đối phương nhìn vào không biết bóng sẽ đi đâu cho tới khi bóng đã rời tay. Ở bóng chày, người ném bóng sửa cách cầm găng để mọi cú ném trông giống nhau từ phía người đánh bóng.
Góc nhìn hôm nay: tập đọc và tập giấu
Không cần là vận động viên chuyên nghiệp mới dùng được bài học này.
- Xem thể thao theo cách khác. Thử bấm dừng video ngay trước cú đánh và đoán bóng đi đâu. Làm vài chục lần, bạn sẽ thấy mình đoán tốt dần. Đó chính là thí nghiệm che khuất của các nhà khoa học.
- Tìm chỗ lộ của chính mình. Quay lại lúc mình chơi, nhờ một người bạn xem và đoán. Chỗ nào bạn bè đoán trúng nhiều là chỗ cần sửa.
- Hỏi "đối thủ muốn làm gì?" trước khi quyết định. Câu hỏi của tư duy phòng ngừa dùng được cả khi chơi cờ lẫn khi chuẩn bị một cuộc họp, một bài thuyết trình.
- Đừng suy diễn quá đà. Một dấu hiệu chỉ có giá trị khi nó lặp lại nhiều lần. Đọc vị dựa trên một lần quan sát dễ thành đoán mò. Và đọc tư thế thi đấu khác với "đọc tâm can" người khác ngoài đời; khoa học chưa ủng hộ việc đọc nói dối qua cử chỉ một cách chắc chắn.
Muốn đọc thêm, có thể tìm các công trình của Bruce Abernethy và A. Mark Williams về khả năng dự đoán trong thể thao; với môn cờ, Hệ thống của tôi của Nimzowitsch vẫn được in lại và đọc rộng rãi.
Câu hỏi thường gặp
Lộ ý đồ trong thi đấu là gì?
Lộ ý đồ là khi những chuyển động, tư thế hay thói quen nhỏ xuất hiện trước một hành động cho đối thủ đoán được hành động đó. Ví dụ người ném bóng chày đổi vị trí găng khác nhau cho mỗi loại cú ném, hay chuyền hai bóng chuyền xoay vai về phía sắp chuyền.
Vì sao vận động viên giỏi phản ứng nhanh hơn?
Phần lớn không phải vì phản xạ nhanh hơn, mà vì họ đọc được tín hiệu sớm từ thân người, hông, tay của đối thủ trước khi cú đánh xảy ra. Các thí nghiệm che khuất hình ảnh cho thấy người giỏi đoán đúng hướng ngay cả khi đoạn phim bị cắt trước lúc chạm bóng.
Chú ngựa Hans thông minh là gì?
Hans là chú ngựa ở Berlin đầu thế kỷ 20 được cho là biết làm tính. Năm 1907, nhà tâm lý học Oskar Pfungst chứng minh nó chỉ đọc được những thay đổi rất nhỏ, vô thức trên người hỏi khi nó gõ đến đúng số. Câu chuyện cho thấy con người để lộ ý định mà không hề biết.
Tư duy phòng ngừa trong cờ là gì?
Tư duy phòng ngừa (prophylaxis), được Aron Nimzowitsch trình bày năm 1925, là thói quen hỏi "đối thủ muốn làm gì?" trước khi chọn nước đi, rồi chặn kế hoạch đó từ sớm. Nhiều huấn luyện viên coi đây là kỹ năng tư duy then chốt của kỳ thủ mạnh.
Làm sao để không bị đối thủ đọc vị?
Hãy dùng một tư thế chuẩn bị giống nhau cho nhiều lựa chọn, giữ thói quen trước khi thi đấu cố định, và quay lại chính mình để tìm chỗ lộ. Nhờ người khác xem băng hình và đoán thử là cách kiểm tra nhanh nhất.
