Đối đầu người quen khó hơn người lạ vì ba lẽ: thua người gần mình chạm vào lòng tự trọng mạnh hơn thua người xa lạ; hai bên biết quá rõ thói quen của nhau nên lợi thế bất ngờ gần như mất hết; và ta phải gánh thêm nỗi lo giữ tình cảm, khiến tay chân lúng túng giữa "đánh hết sức" và "nương tay". Tâm lý học đã mô tả cơ chế này khá kỹ, và hiểu nó giúp ta thi đấu sòng phẳng mà vẫn giữ được bạn.
Người càng gần, so sánh càng đau
Cuối thập niên 1980, nhà tâm lý học Abraham Tesser đưa ra mô hình duy trì tự đánh giá (self-evaluation maintenance model). Theo đó, cảm giác của ta khi người khác thành công phụ thuộc ba yếu tố:
- Độ gần gũi: người đó thân với ta đến đâu.
- Mức liên quan: việc họ làm giỏi có phải việc ta coi là quan trọng với bản thân không.
- Thành tích: họ làm tốt hơn hay kém hơn ta.
Khi một người thân làm giỏi ở lĩnh vực không liên quan tới ta, ta thấy tự hào, "được thơm lây". Nhưng khi người thân vượt ta ở đúng lĩnh vực ta coi là của mình, cảm giác bị đe doạ còn mạnh hơn khi người lạ làm điều đó. Người lạ thắng ta là một sự kiện; người quen thắng ta là một lời nhận xét về ta, nằm lại trong mọi lần gặp sau.
Thí nghiệm gợi ý từ khó cho bạn thân
Năm 1980, Tesser cùng Jonathan Smith làm một thí nghiệm khéo. Người tham gia đến theo từng cặp, có người đi cùng bạn, có người ghép với người lạ. Họ lần lượt đoán từ dựa trên các gợi ý, và người kia được quyền chọn gợi ý dễ hay khó cho bạn mình.
Khi nhiệm vụ được giới thiệu là thước đo trí tuệ và năng lực ngôn ngữ quan trọng, người tham gia có xu hướng chọn gợi ý khó hơn cho bạn quen so với cho người lạ. Khi nhiệm vụ được nói là chẳng quan trọng gì, xu hướng này không xuất hiện. Không ai trong số họ là người xấu; họ chỉ đang vô thức bảo vệ hình ảnh bản thân trước người mà họ sẽ còn gặp lại.
Thí nghiệm này cho thấy một điều không dễ chịu: khi lĩnh vực đủ quan trọng, ta có thể ngấm ngầm cạnh tranh với người quen gắt hơn với người lạ, kể cả khi ngoài miệng nói khác.
Biết nhau quá rõ: con dao hai lưỡi
Ở thi đấu, đối đầu người quen còn khó vì thông tin. Người tập cùng, học cùng, làm cùng biết:
- Bạn hay mở đầu thế nào, hay mắc lỗi ở đâu khi mệt.
- Bạn có tâm lý ra sao khi bị dẫn trước.
- Bạn đang tập gì gần đây, có chấn thương gì không.
Và tất nhiên bạn cũng biết những điều đó về họ. Kết quả là cả hai bên mất dần lợi thế bất ngờ, trận đấu trở thành cuộc đoán xem người kia đoán mình sẽ làm gì.
Lịch sử môn cờ có một ví dụ nổi bật. Vladimir Kramnik từng góp sức trong đội ngũ chuẩn bị của Garry Kasparov ở trận tranh ngôi với Viswanathan Anand năm 1995. Năm năm sau, ở London năm 2000, chính Kramnik là người thách đấu và đánh bại Kasparov. Người từng ngồi cùng phòng phân tích biết rõ thầy cũ chuẩn bị ra sao, và đã dùng hiểu biết ấy để tìm một phương án khiến lối chơi quen thuộc của Kasparov trở nên kém hiệu quả.
Ba kiểu lúng túng khi gặp người quen
| Kiểu | Biểu hiện | Vì sao xảy ra |
|---|---|---|
| Nương tay | Không dồn ép tới cùng, bỏ qua cơ hội rõ ràng | Sợ làm bạn buồn, sợ mất lòng |
| Gồng quá | Chơi gắt bất thường, cố chứng minh mình không thiên vị | Sợ bị nói "nể nang", muốn khẳng định mình |
| Lạc tập trung | Nghĩ về cuộc nói chuyện sau trận nhiều hơn về trận đấu | Gánh thêm chuyện quan hệ |
Cả ba đều làm giảm chất lượng thi đấu, và trớ trêu thay, cả ba đều có thể làm hỏng quan hệ: người được nương tay thấy bị coi thường, người bị chơi gắt thấy bị phản bội, người lạc tập trung thua rồi lại đổ lỗi.
Từ thầy trò, đồng nghiệp thành đối thủ
Đau nhất là khi quan hệ đổi chiều: học trò vượt thầy, đồng nghiệp thành đối thủ, người cùng nhóm tách ra lập riêng. Câu chuyện Sigmund Freud và Carl Jung là ví dụ kinh điển trong tâm lý học. Từ năm 1907, Freud coi Jung là người kế tục, nhưng bất đồng về lý thuyết ngày càng lớn, và tới năm 1913 hai người cắt đứt quan hệ. Bất đồng học thuật giữa hai người lạ có lẽ chỉ là tranh luận; giữa hai người từng thân như cha con, nó thành vết thương.
Trong các cặp kình địch nổi tiếng, nhiều cặp bắt đầu từ chỗ quen biết: Cope và Marsh từng là bạn, đặt tên loài theo tên nhau trước khi thành kẻ thù; Newton và Hooke cùng sinh hoạt trong Hội Hoàng gia London. Mô hình của Gavin Kilduff về kình địch (giống nhau, gần nhau, gặp nhiều lần) cũng giải thích vì sao người quen thường là ứng viên số một cho vai kình địch.
Những nền văn hoá thi đấu đã giải quyết thế nào
Nhiều môn có nghi thức giúp tách vai "đối thủ" khỏi vai "bạn":
- Cúi chào, bắt tay trước và sau trận: đánh dấu rõ lúc bắt đầu và lúc kết thúc vai đối thủ.
- Phân tích chung sau ván cờ: hai người vừa đấu với nhau ngồi lại xem các phương án, biến người thắng kẻ thua thành hai người cùng tìm hiểu.
- Trọng tài và luật rõ ràng: khi có người thứ ba phân xử, ta bớt phải lo "mình có công bằng với bạn không".
Góc nhìn hôm nay: đấu với người quen mà vẫn giữ được người quen
- Nói trước. Trước khi gặp nhau ở một cuộc tranh quan trọng, nói thẳng: "Mình sẽ đánh hết sức, mong bạn cũng vậy." Một câu như thế gỡ bớt gánh lo nương tay hay bị nói nể nang.
- Đổi chế độ chuẩn bị. Đừng tin hoàn toàn vào hiểu biết cũ. Người quen của bạn biết bạn biết họ, và có thể đã đổi.
- Tách thời gian. Trong trận là đối thủ, ngoài trận là bạn. Đừng bàn chiến thuật hay tranh luận về kết quả ngay sau trận khi cả hai còn nóng.
- Để ý mô hình Tesser trong chính mình. Nếu thấy khó chịu khi bạn thân thành công ở đúng lĩnh vực của mình, đó là phản ứng bình thường. Gọi tên nó ra giúp ta không để nó điều khiển hành vi.
- Tìm thêm lĩnh vực riêng. Tesser cho thấy khi hai người khác lĩnh vực, thành công của người này làm người kia tự hào. Bạn bè giữ nhau lâu thường vì mỗi người có thêm một sân của riêng mình.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể tìm các bài của Abraham Tesser về mô hình duy trì tự đánh giá, và đọc thư từ Freud – Jung (đã được xuất bản thành sách) để thấy một tình thầy trò đổi chiều ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao thua bạn thân khó chịu hơn thua người lạ?
Theo mô hình duy trì tự đánh giá của Abraham Tesser, khi người gần gũi vượt ta ở lĩnh vực ta coi trọng, cảm giác bị đe doạ mạnh hơn khi người lạ làm điều đó. Người quen thắng ta trở thành một nhận xét về ta, theo ta vào mọi lần gặp sau.
Mô hình duy trì tự đánh giá là gì?
Đây là mô hình của Abraham Tesser, cho rằng cảm giác của ta trước thành công của người khác phụ thuộc vào độ gần gũi, mức liên quan của lĩnh vực với bản thân và việc họ hơn hay kém ta. Người thân giỏi ở lĩnh vực khác làm ta tự hào; giỏi ở đúng lĩnh vực của ta làm ta thấy bị đe doạ.
Có nên nương tay khi thi đấu với bạn bè?
Thường là không. Nương tay có thể làm người kia thấy bị coi thường và làm giảm chất lượng cuộc đấu. Cách tốt hơn là nói trước rằng cả hai sẽ đánh hết sức, rồi giữ các nghi thức tôn trọng trước và sau trận.
Vì sao người quen dễ thành kình địch?
Nghiên cứu của Gavin Kilduff cho thấy kình địch hình thành giữa những người giống nhau, gần nhau và gặp nhau nhiều lần. Người quen đáp ứng cả ba điều kiện, nên họ thường là ứng viên số một cho vai kình địch.
Thi đấu với người quen có lợi thế gì không?
Có: ta biết thói quen, điểm mạnh yếu của họ. Nhưng họ cũng biết ta, và biết rằng ta biết họ, nên lợi thế này dễ bị triệt tiêu. Người chuẩn bị tốt là người giả định đối thủ quen cũng đã thay đổi.
