Nghi binh trong thi đấu là làm cho đối thủ tin mình sắp làm một việc, để rồi làm việc khác: giả sút để rê bóng, giả ném để chuyền, giả xoáy chiều này để bóng đi chiều kia. Nó hiệu quả vì đối thủ giỏi luôn đọc dấu hiệu sớm, và chính khả năng đọc sớm đó trở thành chỗ để lừa. Nghi binh hợp lệ là một phần đẹp của thể thao và môn cờ; còn lừa trọng tài, giả ngã, giả chấn thương để hưởng lợi là gian lận, và luật của nhiều môn đã phạt rõ ràng.
Vì sao động tác giả hiệu quả
Bài trước trong danh mục này đã nói: vận động viên giỏi không phản xạ nhanh hơn bao nhiêu, mà đọc dấu hiệu sớm từ thân người, hông, vai đối thủ. Nghi binh khai thác đúng điều đó. Người lừa cố ý tạo ra những dấu hiệu "giả" đủ giống thật để đối thủ bắt đầu phản ứng, rồi đổi hướng khi đối thủ đã cam kết.
Ba điều kiện để một động tác giả thành công:
- Đối thủ phải tin đó là mối đe doạ thật. Giả sút chỉ hiệu quả với người biết bạn sút được. Nếu bạn chưa bao giờ sút, chẳng ai đổ người theo.
- Dấu hiệu giả phải giống dấu hiệu thật. Tư thế, nhịp, ánh mắt đều phải như lúc làm thật.
- Thời điểm đổi phải đúng lúc đối thủ đã cam kết. Đổi sớm thì họ kịp chỉnh, đổi muộn thì mình mất thời cơ.
Những động tác giả kinh điển
Cú googly trong cricket
Khoảng năm 1900, vận động viên cricket người Anh Bernard Bosanquet phát triển một cách ném bóng xoáy mới: động tác tay trông gần như y hệt cú ném xoáy thông thường của người ném bóng bằng cổ tay, nhưng bóng nảy lên lại xoáy theo chiều ngược lại. Cú ném được gọi là googly, và ở Úc có thời được gọi theo tên ông là "bosie". Người đánh bóng đọc tay người ném để đoán chiều xoáy, và googly đánh lừa đúng thói quen đọc đó.
Cú ném đổi tốc trong bóng chày
Trong bóng chày, cú changeup được ném với động tác tay giống hệt cú ném nhanh, nhưng cách cầm bóng khiến bóng bay chậm hơn hẳn. Người đánh bóng thấy động tác ném nhanh, vung gậy sớm, và đánh hụt. Giá trị của cú ném chậm này nằm hoàn toàn ở chỗ nó trông giống cú ném nhanh.
Cú xoay người của Cruyff
Ở World Cup 1974, trong trận Hà Lan gặp Thuỵ Điển, Johan Cruyff làm động tác như sắp chuyền hoặc tạt bóng, rồi kéo bóng ra sau chân trụ và xoay người đi theo hướng ngược lại, bỏ lại hậu vệ Jan Olsson. Động tác về sau mang tên ông. Cái hay không nằm ở kỹ thuật kéo bóng, mà ở tư thế giả tạt bóng trông hoàn toàn thật.
Động tác giả trong đấu kiếm
Đấu kiếm có hẳn một thuật ngữ: feint, đòn giả nhằm kéo phản ứng phòng thủ của đối phương ra một phía để mở ra khoảng trống ở phía khác. Chuỗi giả – thật nhanh và liền mạch là một trong những thứ khán giả đấu kiếm xem mãi không chán.
Nghi binh trên bàn cờ
Trong môn cờ, nghi binh không đến từ cơ thể mà từ kế hoạch. Có vài dạng quen thuộc:
- Đe doạ một cánh để phá ở cánh kia. Dồn quân sang cánh vua, kéo quân phòng thủ của đối thủ theo, rồi đột phá ở cánh hậu đã trống. Nguyên lý "tạo hai điểm yếu" trong sách cờ cổ điển là dạng chiến lược của ý tưởng này.
- Thí quân để dụ. Bỏ một quân để kéo quân đối thủ vào một ô bất lợi, mở đường cho một đòn phối hợp.
- Nước đi "vô hại". Một nước đi trông như chờ đợi, thực ra chuẩn bị cho đòn sau mà đối thủ không để ý.
Khác với động tác giả trong thể thao, mọi thông tin trên bàn cờ đều công khai. Nghi binh ở đây dựa vào việc đối thủ không đủ thời gian hoặc không đủ chú ý để thấy hết.
Khoa học nói gì về việc phát hiện động tác giả
Các nhà khoa học thể thao đã nghiên cứu khả năng phát hiện động tác giả bằng cách cho người xem các đoạn phim pha đổi hướng thật và giả. Nghiên cứu của Robin Jackson, Simon Warren và Bruce Abernethy (2006) về bóng bầu dục cho thấy người chơi giàu kinh nghiệm ít bị lừa hơn người mới. Các nghiên cứu dùng thực tế ảo của nhóm Sébastien Brault ở Pháp trong những năm 2010 gợi ý rằng người giỏi dựa vào chuyển động của trọng tâm cơ thể, thứ rất khó giả, thay vì bị thu hút bởi đầu, vai, những phần dễ "diễn" hơn.
Điều này dẫn tới một cuộc chạy đua: người lừa giỏi cố làm cả trọng tâm cũng "nói dối" theo, người đọc giỏi chờ thêm một phần giây để thấy chuyển động thật.
Nghi binh hợp lệ và gian lận
| Hợp lệ | Gian lận |
|---|---|
| Giả sút để rê bóng qua người | Giả bị phạm lỗi, ngã vờ để hưởng phạt đền |
| Ném bóng chậm trông như ném nhanh | Bôi chất lạ lên bóng để đổi đường bay trái luật |
| Đe doạ một cánh, phá ở cánh kia trên bàn cờ | Dùng thiết bị hoặc người ngoài nhắc nước |
| Đổi nhịp chạy để đối thủ không theo kịp | Giả chấn thương để kéo dài thời gian, phá nhịp đối thủ |
Ranh giới chung: nghi binh hợp lệ đánh lừa đối thủ trong phạm vi luật; gian lận đánh lừa trọng tài hoặc vi phạm luật để hưởng lợi. Luật bóng đá, chẳng hạn, phạt thẻ vàng cho hành vi cố tình lừa trọng tài bằng cách giả vờ bị phạm lỗi.
Giới hạn của nghi binh
- Dùng quá nhiều thì mất tác dụng. Nếu lần nào bạn cũng giả, đối thủ sẽ chờ động tác thật. Giống câu chuyện cậu bé chăn cừu kêu "sói đến".
- Động tác giả tốn thời gian và sức. Mỗi lần giả là một phần giây, một chút năng lượng. Trong tình huống cần nhanh, làm thật ngay có khi tốt hơn.
- Phải có đòn thật đủ mạnh. Nghi binh chỉ là cách mở cửa. Không có đòn thật tốt đi theo, cửa mở cũng vô ích.
Góc nhìn hôm nay: dùng nghi binh cho đúng
- Xây đòn thật trước. Động tác giả chỉ hiệu quả khi đối thủ tin mối đe doạ là thật. Hãy giỏi một việc trước rồi mới giả nó.
- Tập giả và thật bằng cùng một tư thế. Quay lại để so: nhìn từ phía đối thủ, hai động tác có khác nhau không?
- Trộn tỷ lệ. Như bài về chiến lược hỗn hợp: giả quá ít thì đối thủ không phải lo, giả quá nhiều thì họ thôi tin.
- Khi bị lừa, nhìn vào trọng tâm. Đừng phản ứng với đầu, vai, ánh mắt; chờ thêm một nhịp để thấy hướng thân người.
- Không bao giờ lừa trọng tài. Thắng nhờ giả ngã không phải là đọc vị đối thủ; đó là gian lận, và mất uy tín rất lâu mới lấy lại được.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể xem lại các đoạn phim kinh điển như cú xoay người của Cruyff năm 1974 và chú ý vào tư thế giả của ông, hoặc đọc các sách nhập môn chiến lược cờ vua ở chương về "hai điểm yếu".
Câu hỏi thường gặp
Nghi binh trong thể thao là gì?
Nghi binh là làm cho đối thủ tin mình sắp làm một việc rồi làm việc khác, như giả sút để rê bóng hay ném bóng chậm với động tác giống ném nhanh. Nó khai thác chính khả năng đọc dấu hiệu sớm của đối thủ và là một phần hợp lệ của nhiều môn thể thao.
Cú googly là gì?
Googly là cú ném bóng xoáy trong cricket do Bernard Bosanquet phát triển khoảng năm 1900. Động tác tay trông giống cú ném xoáy thông thường nhưng bóng lại xoáy ngược chiều, đánh lừa người đánh bóng vốn quen đọc tay người ném.
Cruyff turn là gì?
Đó là động tác Johan Cruyff thực hiện ở World Cup 1974 trước Thuỵ Điển: giả tạt bóng rồi kéo bóng ra sau chân trụ và xoay người đi hướng ngược lại. Động tác mang tên ông và được dùng rộng rãi đến nay.
Giả vờ ngã có phải là nghi binh không?
Không. Nghi binh hợp lệ đánh lừa đối thủ trong phạm vi luật, còn giả ngã để lừa trọng tài là gian lận. Luật bóng đá phạt thẻ vàng cho hành vi cố tình giả vờ bị phạm lỗi.
Làm sao để không bị động tác giả đánh lừa?
Các nghiên cứu cho thấy người giỏi dựa vào chuyển động trọng tâm cơ thể, khó giả hơn đầu, vai hay ánh mắt. Chờ thêm một nhịp ngắn để thấy hướng thân người thật sự trước khi phản ứng giúp giảm khả năng bị lừa.
