Sống với cái bóng của kình địch suốt đời: Salieri, Poulidor và bài học

Sống với cái bóng của kình địch là khi tên tuổi, ký ức và cả cách người khác nhìn ta mãi gắn với một đối thủ, đến mức mọi thành tựu riêng đều bị đặt cạnh người kia. Có người tự chọn cái bóng ấy bằng cách nuôi mãi một mối hận; có người bị người đời áp lên mình, như nhà soạn nhạc Antonio Salieri bị gắn với lời đồn đầu độc Mozart. Tâm lý học cho thấy cách ta kể lại câu chuyện của chính mình quyết định cái bóng ấy là gánh nặng hay là một phần làm nên ta.

Hai kiểu cái bóng

Salieri: bị kể thành phản diện sau khi mất

Antonio Salieri (1750–1825) là một trong những nhạc sĩ có thế lực nhất Vienna thời của mình, nhạc trưởng cung đình của hoàng đế Áo. Ông dạy nhiều học trò sau này nổi tiếng, trong đó có Beethoven, Schubert và Liszt khi còn nhỏ. Ông và Mozart có cạnh tranh nghề nghiệp ở cùng một triều đình, nhưng sử liệu cũng cho thấy hai người có lúc làm việc cùng nhau; họ từng cùng góp phần vào một bản cantata.

Trong những năm cuối đời Salieri, ở Vienna lan truyền tin đồn rằng ông đã đầu độc Mozart. Không có bằng chứng nào, và theo các nguồn đương thời, chính Salieri phủ nhận. Nhưng câu chuyện quá hấp dẫn để mất đi: năm 1830, Pushkin viết vở kịch ngắn Mozart và Salieri; năm 1979 Peter Shaffer viết vở Amadeus, và bộ phim cùng tên năm 1984 đã gắn chặt hình ảnh Salieri ganh tị, cay đắng vào trí nhớ của hàng triệu người.

Đây là kiểu cái bóng đáng sợ nhất: không phải do mình tạo ra, và hình thành khi mình không còn để lên tiếng. Phải tới những thập niên gần đây, nhạc của Salieri mới được biểu diễn và thu âm trở lại nhiều hơn, cho người nghe có dịp đánh giá ông như một nhạc sĩ chứ không phải như một nhân vật phản diện.

Poulidor: người về nhì được yêu nhất

Ở môn xe đạp Pháp, Raymond Poulidor (1936–2019) là một hiện tượng. Ông lên bục Tour de France tám lần nhưng chưa từng một lần được khoác áo vàng của người dẫn đầu, kể cả chỉ một ngày. Phần lớn sự nghiệp của ông đặt cạnh Jacques Anquetil, người chiến thắng lạnh lùng và tính toán. Báo chí gọi Poulidor là "người về nhì muôn thuở".

Điều thú vị là công chúng Pháp yêu Poulidor hơn cả Anquetil. Ông trở thành biểu tượng của người bình thường cố gắng hết sức mà không gặp may. Ông chấp nhận cái biệt danh, sống thoải mái với nó, và nhiều năm sau giải nghệ vẫn có mặt ở Tour trong vai trò đại sứ. Năm 2021, cháu ngoại của ông, Mathieu van der Poel, khoác áo vàng ở Tour de France, chiếc áo mà ông ngoại chưa bao giờ có. Câu chuyện của Poulidor cho thấy cái bóng có thể biến thành bản sắc riêng nếu người trong cuộc chọn cách kể khác.

Những nhà khoa học không buông được

Lịch sử khoa học có nhiều người mang cái bóng tự chọn. Cuộc tranh chấp giữa Newton và Leibniz về quyền phát minh phép tính vi tích phân vẫn chưa ngã ngũ khi Leibniz qua đời năm 1716, và Newton còn tiếp tục bảo vệ quan điểm của mình nhiều năm sau đó. Hai nhà cổ sinh vật học Cope và Marsh công kích nhau trên báo chí tới cuối thế kỷ 19, khi cả hai đều đã tiêu tốn phần lớn tài sản vào cuộc đua.

Những câu chuyện này được kể chi tiết trong danh mục Kình địch khoa học của wiki. Ở đây chỉ cần thấy một điểm chung: những con người lỗi lạc ấy đã dành một phần đáng kể những năm cuối đời cho một cuộc chiến mà thế hệ sau thấy là không cần thiết, vì cả hai bên đều để lại di sản lớn.

Nghiền ngẫm và suy ngẫm khác nhau thế nào

Tâm lý học phân biệt hai cách nghĩ về chuyện cũ. Paul Trapnell và Jennifer Campbell (1999) gọi chúng là nghiền ngẫm (rumination) và suy ngẫm (reflection):

• Nghiền ngẫm: lặp đi lặp lại cùng một suy nghĩ tiêu cực, xoay quanh câu hỏi "tại sao lại là mình", "giá như". Nó gắn với lo âu, buồn chán, và không dẫn tới hành động mới.
• Suy ngẫm: tò mò, tìm hiểu, muốn hiểu chuyện gì đã xảy ra để làm khác đi. Nó gắn với học hỏi và trưởng thành.

Người sống dưới cái bóng của kình địch thường mắc kẹt ở nghiền ngẫm. Một cách được nghiên cứu khá nhiều để thoát ra là tạo khoảng cách với bản thân: Ethan Kross và Ozlem Ayduk cùng cộng sự cho thấy khi người ta nghĩ về chuyện đau lòng của mình như một người quan sát, ví dụ tự gọi tên mình ở ngôi thứ ba, cảm xúc tiêu cực giảm đi và họ nghĩ rõ ràng hơn.

Câu chuyện ta kể về mình

Nhà tâm lý học Dan McAdams nghiên cứu nhiều năm về "bản sắc tự sự", tức là câu chuyện mỗi người kể về đời mình. Ông nhận thấy những người khoẻ mạnh về tâm lý thường kể đời mình với nhiều chuỗi cứu chuộc: chuyện xấu dẫn tới điều tốt ("thua trận đó, mình mới tập lại từ đầu"). Ngược lại, chuỗi vấy bẩn là chuyện tốt bị chuyện xấu làm hỏng ("mình từng giỏi, cho đến khi gặp người đó").

Cùng một mối kình địch có thể được kể theo hai cách. Poulidor kể đời mình như một người được yêu mến dù không thắng. Một vận động viên khác cùng thành tích có thể kể đời mình như chuỗi những lần bị cướp mất. Sự kiện như nhau; câu chuyện khác nhau dẫn tới những cuộc đời khác nhau.

Góc nhìn hôm nay: bước ra khỏi cái bóng

1. Viết lại câu chuyện. Thử viết về mối kình địch của mình theo dạng chuỗi cứu chuộc: nhờ có người đó, mình đã học được gì, đã làm được gì mà nếu không có họ thì không.
2. Đếm những thứ không liên quan tới họ. Liệt kê thành tựu, mối quan hệ, sở thích mà đối thủ không dính dáng gì. Danh sách càng dài, cái bóng càng nhỏ.
3. Nhận ra lúc mình nghiền ngẫm. Khi thấy mình lại "giá như", hãy chuyển câu hỏi thành "lần sau mình sẽ làm gì". Nếu không có lần sau, hãy cho phép mình dừng.
4. Giúp người khác. Nhiều người trút được cái bóng khi chuyển sang dạy, huấn luyện, dìu dắt lớp sau. Salieri dạy cả một thế hệ nhạc sĩ; đó mới là di sản thật của ông.
5. Khi nỗi ám ảnh kéo dài và nặng nề, ảnh hưởng tới giấc ngủ, công việc, hãy nói chuyện với người tin cậy hoặc chuyên gia tâm lý.

Muốn tìm hiểu thêm, có thể nghe các bản thu âm nhạc của Salieri để tự đánh giá ông, xem phim Amadeus với ý thức đó là hư cấu, và đọc về nghiên cứu bản sắc tự sự của Dan McAdams.