Trận phục thù: tâm lý muốn gỡ lại sau khi thua kình địch

Người ta muốn phục thù sau khi thua kình địch vì cái thua đau hơn cái thắng sướng, vì một trận thua sát nút để lại cảm giác "chuyện chưa xong", và vì thắng lại chính người đã đánh bại mình là cách nhanh nhất để lấy lại lòng tự trọng. Mong muốn gỡ lại trong một cuộc đấu có luật là động lực lành mạnh, từng giúp nhiều nhà vô địch trở lại đỉnh cao. Nhưng nếu biến thành nỗi ám ảnh, nó làm người ta thi đấu tệ hơn, và nếu trượt ra ngoài sân đấu thành trả thù, nó gây hại cho chính người đi trả thù.

Thua đau hơn thắng: chuyện của não bộ

Năm 1979, Daniel Kahneman và Amos Tversky công bố thuyết triển vọng (prospect theory). Một trong những phát hiện cốt lõi là sợ mất mát (loss aversion): mất một khoản làm ta khổ hơn nhiều so với niềm vui khi được một khoản tương đương. Trong ước lượng năm 1992 của hai ông, nỗi đau mất mát nặng khoảng gấp đôi niềm vui được thêm.

Áp vào thi đấu: thua kình địch một trận để lại vết lớn hơn thắng họ một trận. Muốn cân lại cảm xúc, ta không chỉ cần một trận thắng bất kỳ, ta cần thắng đúng người đó. Đó là cái lõi của khao khát phục thù.

Suýt thắng khó chịu hơn thua đậm

Năm 1995, Victoria Medvec, Scott Madey và Thomas Gilovich phân tích băng hình các vận động viên nhận huy chương tại Thế vận hội Barcelona 1992. Người đánh giá không biết ai được huy chương gì, chỉ chấm nét mặt. Kết quả nổi tiếng: người đoạt huy chương đồng trông vui hơn người đoạt huy chương bạc.

Lời giải thích nằm ở cái mà tâm lý học gọi là suy nghĩ phản thực (counterfactual thinking). Người được bạc nghĩ "suýt nữa thì được vàng". Người được đồng nghĩ "suýt nữa thì trắng tay". Cùng là kết quả tốt, nhưng cái mốc so sánh trong đầu khác nhau.

Trận thua kình địch sát nút cũng vậy. Ta tua đi tua lại khoảnh khắc quyết định: giá như nước đi ấy khác, giá như bước chạy ấy sớm hơn. Mỗi lần tua lại là một lần thấy mình "suýt thắng", và khao khát gỡ lại lớn thêm.

Cảm giác "chuyện chưa xong"

Năm 1927, nhà tâm lý học Bluma Zeigarnik mô tả hiện tượng người ta nhớ những việc bị bỏ dở rõ hơn việc đã làm xong. Các nghiên cứu lặp lại về sau cho kết quả không đồng nhất, nhưng ý tưởng vẫn được dùng rộng rãi để giải thích cảm giác ám ảnh với những việc dang dở.

Một trận thua sát nút trước kình địch thường được trải nghiệm như một việc chưa xong. Cuộc đối đầu chưa "có kết", vì kết quả lần này như một sự cố. Trận phục thù hứa hẹn đóng lại câu chuyện.

Trận phục thù trong lịch sử môn cờ: quyền đấu lại của Botvinnik

Môn cờ vua từng chính thức hoá khao khát phục thù thành luật. Trong thập niên 1950, nhà vô địch thế giới thua trận tranh ngôi có quyền đòi một trận đấu lại sau đó một năm. Mikhail Botvinnik dùng quyền này hai lần:

Hai lần lấy lại ngôi của Botvinnik cho thấy sức mạnh của trận phục thù khi người thua có thời gian chuẩn bị kỹ: ông nghiên cứu sâu lối chơi của từng đối thủ, sửa những điểm yếu đã lộ ra ở trận trước. Sau đó Liên đoàn Cờ vua Quốc tế (FIDE) bỏ quyền đấu lại này, phần lớn vì nhiều người cho rằng nó tạo lợi thế không công bằng cho nhà vô địch. Năm 1963 Botvinnik thua Tigran Petrosian và không còn cơ hội gỡ.

Khi khao khát gỡ lại làm hỏng trận đấu

Phục thù tạo động lực, nhưng cũng tạo áp lực đặc thù. Một số kiểu sai thường gặp:

• Đánh lại trận cũ. Chuẩn bị quá kỹ cho đúng kịch bản lần trước, trong khi đối thủ đã đổi cách.
• Nóng vội. Muốn thắng thật đậm để "trả nợ", nên mạo hiểm ở chỗ không cần.
• Để một lỗi nhỏ làm sụp tinh thần. Vì trận này quá nặng ý nghĩa, mất một điểm đầu trận đã thấy như sụp đổ.
• Coi người kia là toàn bộ trận đấu. Quên rằng điều kiện sân bãi, thời tiết, thể lực của chính mình cũng quyết định kết quả.

Phục thù trên sân khác trả thù ngoài đời

Cần phân biệt rõ hai việc. Phục thù trong thể thao, trong học tập, trong kinh doanh là thắng lại đối thủ trong một cuộc tranh có luật. Trả thù là làm hại người đã làm mình tổn thương, ngoài khuôn khổ đó.

Năm 2008, Kevin Carlsmith, Timothy Wilson và Daniel Gilbert công bố trên Journal of Personality and Social Psychology một nghiên cứu với tựa "The Paradoxical Consequences of Revenge". Trong thí nghiệm, những người có cơ hội trừng phạt kẻ chơi xấu với mình dự đoán sẽ thấy hả lòng, nhưng thực tế lại thấy tệ hơn những người không trừng phạt. Lý do được đưa ra: trả thù khiến họ tiếp tục nghĩ về kẻ kia, trong khi người không trả thù thì dần quên.

Câu "quân tử báo thù mười năm chưa muộn" trong văn hoá Á Đông, nếu đọc theo nghĩa tích cực, là lời khuyên về kiên nhẫn: đừng gỡ lại bằng cơn nóng, hãy gỡ lại bằng năng lực được tích luỹ. Còn nếu ai đó đang bị bắt nạt, quấy rối, đe doạ ngoài đời, việc nên làm là tìm người tin cậy và cơ quan chức năng, không phải tự tay trả đũa.

Góc nhìn hôm nay: chuẩn bị một trận phục thù cho tỉnh táo

1. Viết lại trận thua khi đã nguội. Đợi vài ngày, rồi ghi: mình thua ở đâu, đối thủ làm gì hiệu quả, điều gì là may rủi. Tách rõ ba thứ này.
2. Chuẩn bị cho đối thủ của lần tới, không phải của lần trước. Giả định họ cũng đã học từ trận vừa rồi.
3. Đặt mục tiêu quá trình. Thay "phải thắng" bằng "giữ được nhịp", "không mắc lại lỗi X". Mục tiêu quá trình giảm áp lực mà vẫn giữ được trọng tâm.
4. Chuẩn bị cho tình huống bị dẫn trước. Nghĩ sẵn mình sẽ làm gì nếu mất điểm đầu, để cú sốc không thành cơn hoảng.
5. Chấp nhận khả năng thua lần nữa. Botvinnik gỡ được hai lần, rồi thua Petrosian. Phục thù không bảo đảm gì cả; giá trị thật của nó là những gì ta học được trong lúc chuẩn bị.

Muốn đọc thêm, có thể tìm cuốn Tư duy nhanh và chậm của Daniel Kahneman (đã có bản tiếng Việt) để hiểu về sợ mất mát, và các tuyển tập ván cờ có chú giải của chính Botvinnik để thấy cách một nhà vô địch chuẩn bị cho trận đấu lại.