Năm 1983, ngoài khơi Newport (Mỹ), thuyền buồm Australia II của Úc đánh bại Liberty của Mỹ 4–3 sau khi bị dẫn 1–3, chấm dứt 132 năm Câu lạc bộ Du thuyền New York (NYYC) giữ America's Cup. Đó là chuỗi giữ danh hiệu dài nhất lịch sử thể thao. Bí mật của người Úc là một chiếc sống thuyền có cánh, được che kín suốt mùa đua — và bị đội Mỹ tìm mọi cách loại bỏ bằng con đường luật lệ trước khi bị đánh bại trên mặt nước.
Một chiếc cúp, một câu lạc bộ, 132 năm
America's Cup mang tên chiếc thuyền America đã thắng cuộc đua quanh đảo Wight (Anh) năm 1851. Chiếc cúp được trao cho NYYC như một giải thưởng thách đấu: câu lạc bộ nào muốn có nó phải gửi lời thách đấu và đánh bại đội đang giữ. Hơn hai mươi lần, các đội thách đấu từ Anh, Canada, rồi Úc tới Mỹ, và lần nào cũng ra về tay trắng.
Với NYYC, chiếc cúp không chỉ là danh hiệu mà là bản sắc. Nó được bắt vít cố định vào bệ trưng bày trong trụ sở câu lạc bộ ở Manhattan. Có một giai thoại thường được kể rằng nếu mất cúp, đầu của người để mất sẽ được đặt vào chỗ đó. Không ai kiểm chứng được câu nói, nhưng nó cho thấy áp lực lên người chỉ huy thuyền Mỹ.
Hai con người đứng sau hai con thuyền
Dennis Conner là thuyền trưởng giỏi nhất nước Mỹ thời đó, nổi tiếng với cách tập luyện khắc nghiệt và chuyên nghiệp: đội của ông dành nhiều giờ trên mặt nước hơn bất kỳ đội nào. Năm 1980, ông bảo vệ cúp thành công trước chính một đội Úc.
Alan Bond, doanh nhân ở Perth, đã thách đấu ba lần trước đó và thua cả ba. Lần thứ tư, ông đặt cược vào nhà thiết kế Ben Lexcen và thuyền trưởng John Bertrand. Bertrand từng dự Olympic, hiểu sâu về khí động học buồm, và đã nhiều năm nghiên cứu cách thắng Conner.
Đây là kình địch của hai cách làm. Conner tin vào kỷ luật và kinh nghiệm; phía Úc tin rằng không thể thắng Mỹ bằng cách làm giống Mỹ tốt hơn một chút — phải có một thứ hoàn toàn mới.
Chiếc sống thuyền có cánh
Thứ mới đó là sống thuyền (keel) của Australia II. Sống thuyền là phần nặng gắn dưới đáy, giữ thuyền không bị gió lật và giúp thuyền không trôi ngang. Lexcen thiết kế một sống thuyền ngắn, ngược chiều thông thường (rộng ở dưới, hẹp ở trên), có hai "cánh" nhỏ chìa ra ở đáy. Thiết kế này giúp thuyền xoay trở nhanh và giữ hướng tốt hơn khi đi ngược gió.
Suốt mùa đua, mỗi khi thuyền được kéo lên cạn, đội Úc che kín phần đáy bằng những tấm vải lớn. Sự bí mật này làm phía Mỹ lo lắng, rồi tức giận.
Cuộc chiến ngoài mặt nước
NYYC tìm cách để chiếc sống thuyền bị tuyên bố không hợp lệ: họ đặt câu hỏi liệu nó có đúng luật đo của hạng thuyền 12 mét không, và liệu thiết kế có thật sự do người Úc làm hay có phần đóng góp của các chuyên gia Hà Lan — luật thời đó yêu cầu thuyền phải được thiết kế bởi người của nước thách đấu. Hội đồng đo đạc cuối cùng chấp nhận thuyền Úc. Câu hỏi về vai trò của nhóm Hà Lan, nơi thử nghiệm mô hình thuyền, tới nay vẫn còn được tranh luận.
Bảy cuộc đua tháng 9/1983
| Cuộc đua | Thắng | Tỷ số |
|---|---|---|
| 1 | Liberty | Mỹ 1–0 |
| 2 | Liberty | Mỹ 2–0 |
| 3 | Australia II | 2–1 |
| 4 | Liberty | Mỹ 3–1 |
| 5 | Australia II | 3–2 |
| 6 | Australia II | 3–3 |
| 7 | Australia II | Úc 4–3 |
Ở những cuộc đua đầu, phía Úc gặp trục trặc thiết bị, và Conner tận dụng kinh nghiệm để thắng. Khi bị dẫn 1–3, chỉ cần thua thêm một lần là hết. Australia II thắng hai cuộc liền, đưa loạt đấu tới cuộc đua thứ bảy lần đầu tiên trong lịch sử America's Cup.
Ngày 26/9/1983, Liberty dẫn trước phần lớn cuộc đua. Ở chặng xuôi gió, Bertrand chọn một hướng đi khác, bắt được luồng gió tốt hơn và vượt lên. Conner tìm cách lấy lại bằng hàng loạt lần đổi hướng liên tiếp trên chặng cuối ngược gió — đúng sở trường của chiếc thuyền Úc nhanh nhẹn. Australia II về đích trước 41 giây.
Sau chiến thắng
Ở Úc, chiến thắng diễn ra vào sáng sớm theo giờ địa phương, và cả nước thức dậy ăn mừng. Thủ tướng khi đó nói đùa trên truyền hình rằng ông chủ nào đuổi việc nhân viên vì nghỉ làm hôm ấy thì đúng là tệ. Bài hát "Down Under" của nhóm Men at Work vang khắp các bến cảng.
Với Conner, đó là thất bại nặng nề: ông là thuyền trưởng Mỹ đầu tiên để mất cúp. Nhưng ông không bỏ cuộc. Bốn năm sau, ở Fremantle (Tây Úc), Conner trở lại với thuyền Stars & Stripes 87 của Câu lạc bộ Du thuyền San Diego và thắng đội Úc 4–0, mang cúp về Mỹ. Một chiến thắng phục thù trọn vẹn — dù chiếc cúp không còn trở về New York.
Hai bên đã đẩy nhau lên ra sao
- Công nghệ trở thành vũ khí chính. Sau 1983, không đội nào còn coi thiết kế thân, sống thuyền là chuyện phụ. Các đội đổ tiền vào bể thử mô hình, tính toán dòng chảy, vật liệu mới — mở đầu cho cuộc đua công nghệ kéo dài tới các thuyền cánh ngầm ngày nay.
- Conner hiện đại hoá cách làm của chính mình. Thua một thiết kế đột phá, ông xây dựng đội 1987 với sự đầu tư lớn vào nghiên cứu thiết kế, không chỉ vào kỹ năng thuỷ thủ.
- America's Cup thành giải đấu thật sự quốc tế. Khi chuỗi 132 năm bị phá, các nước khác tin rằng mình cũng có thể thắng. Những năm sau, cúp đã đến New Zealand, Thuỵ Sĩ và trở lại Mỹ.
Góc nhìn hôm nay
Câu chuyện 1983 có hai bài học rõ ràng. Thứ nhất, khi đối thủ đã quá giỏi ở cách chơi hiện tại, hãy đổi cách chơi. Úc không thể thắng Conner bằng việc tập nhiều hơn ông; họ thắng bằng một ý tưởng ông chưa từng gặp.
Thứ hai, tìm cách loại đối thủ bằng thủ tục thay vì đánh bại họ thường phản tác dụng. Những nỗ lực pháp lý của NYYC không ngăn được thuyền Úc, chỉ khiến người ngoài thấy câu lạc bộ đang sợ. Conner năm 1987 đáp trả theo cách đúng: đóng một con thuyền tốt hơn.
Muốn tìm hiểu thêm: bản thân thuyền Australia II hiện được trưng bày tại Bảo tàng Hàng hải Tây Úc ở Fremantle; John Bertrand đã viết sách kể lại mùa đua 1983 dưới góc nhìn người trong cuộc; về luật đua và công nghệ thuyền buồm hiện đại, có thể tìm đọc tài liệu chính thức của America's Cup.
Câu hỏi thường gặp
Australia II thắng America's Cup năm nào?
Năm 1983, thuyền Australia II của Úc thắng Liberty của Mỹ 4–3 ngoài khơi Newport, Rhode Island. Cuộc đua quyết định diễn ra ngày 26/9/1983, Australia II về đích trước 41 giây.
Vì sao chiến thắng của Australia II nổi tiếng?
Vì nó chấm dứt 132 năm Câu lạc bộ Du thuyền New York giữ America's Cup, từ 1851 đến 1983 — chuỗi giữ danh hiệu dài nhất lịch sử thể thao. Úc còn lội ngược dòng sau khi bị dẫn 1–3.
Sống thuyền có cánh là gì?
Đó là sống thuyền do Ben Lexcen thiết kế cho Australia II: ngắn, rộng ở dưới, có hai cánh nhỏ chìa ra ở đáy. Thiết kế giúp thuyền xoay trở nhanh và đi ngược gió tốt hơn, và được giữ bí mật suốt mùa đua.
Dennis Conner có lấy lại America's Cup không?
Có. Năm 1987 ở Fremantle, Tây Úc, Conner chỉ huy thuyền Stars & Stripes 87 thắng đội Úc 4–0, đưa chiếc cúp về Câu lạc bộ Du thuyền San Diego.
Ai là người chỉ huy Australia II?
Thuyền trưởng là John Bertrand, nhà thiết kế là Ben Lexcen, và đội được doanh nhân Alan Bond tài trợ, đại diện Câu lạc bộ Du thuyền Hoàng gia Perth.
