Bạn mà như thù (frenemy): mười dấu hiệu và cách ứng xử cho khéo

"Bạn mà như thù", tiếng Anh gọi là frenemy, là người vừa tỏ ra thân thiết vừa ngầm cạnh tranh hoặc hạ thấp mình. Dấu hiệu dễ nhận nhất: sau mỗi lần gặp, mình thấy mệt và nhỏ đi thay vì nhẹ nhõm. Nhận ra rồi thì có ba cách xử lý chính: nói thẳng để sửa, giữ khoảng cách vừa phải, hoặc lặng lẽ rút khỏi mối quan hệ.

Frenemy là gì

Chữ frenemy ghép từ friend (bạn) và enemy (kẻ thù), xuất hiện trên báo chí tiếng Anh từ giữa thế kỷ 20 và phổ biến rộng từ những năm 2000, khi phim ảnh và tạp chí dùng nó để tả những tình bạn "ngoài mặt tươi cười". Người Việt không cần chữ mới để hiểu chuyện này. Ca dao đã có câu: "Bề ngoài thơn thớt nói cười, mà trong nham hiểm giết người không dao." Thành ngữ "khẩu Phật tâm xà", "mật ngọt chết ruồi" cũng nói cùng một ý.

Cần phân biệt frenemy với kình địch lành mạnh. Kình địch là đối thủ công khai: ai cũng biết hai người đang đua, và nhiều khi họ quý nhau. Frenemy thì khác: bề ngoài là bạn, cạnh tranh nằm ở bên dưới, không bao giờ được gọi tên. Chính sự mập mờ đó làm nó khó chịu.

Vì sao mối quan hệ nửa bạn nửa thù lại hại sức khoẻ

Nhóm nghiên cứu của Julianne Holt-Lunstad và Bert Uchino (Mỹ) đã nghiên cứu những mối quan hệ mà họ gọi là "nước đôi" (ambivalent): vừa có mặt tích cực vừa có mặt tiêu cực. Kết quả đáng chú ý là ở cạnh những người như vậy, phản ứng tim mạch và huyết áp của người tham gia có thể còn cao hơn so với khi ở cạnh người bạn thuần ủng hộ. Một cách hiểu dễ nghe: với kẻ thù rõ ràng, ta biết đường mà tránh; với một người lúc nâng lúc dìm, ta không bao giờ được thả lỏng, vì không đoán được lần này là nâng hay dìm.

Đó là lý do một frenemy có thể làm mình mệt hơn một người ghét mình ra mặt.

Mười dấu hiệu nhận ra người bạn mà như thù

1. Khen mà đá xoáy: "Áo đẹp đấy, mặc vào trông bớt béo hẳn."
2. Vui vừa phải khi mình có tin vui, rồi chuyển ngay sang chuyện của họ, hoặc tìm ra một điểm chưa ổn trong tin vui ấy.
3. Rất sốt sắng khi mình gặp chuyện buồn, hỏi kỹ từng chi tiết, và sau đó chuyện của mình xuất hiện trong miệng người khác.
4. Kể chuyện riêng của mình trước đám đông dưới dạng "đùa thôi mà".
5. Luôn có một câu chuyện hơn: mình đi Đà Lạt thì họ vừa đi Nhật; mình mệt thì họ còn mệt hơn.
6. Chỉ xuất hiện khi cần nhờ việc, mượn tiền, mượn mối quan hệ.
7. Giấu thông tin có lợi, như một suất tuyển dụng, một lớp học tốt, dù biết mình đang tìm.
8. Lôi kéo bạn chung về phía họ mỗi khi có bất đồng nhỏ.
9. Cạnh tranh ở những chỗ không cần cạnh tranh: ai nấu ăn ngon hơn, con ai biết đọc sớm hơn, ai được thích nhiều trên mạng hơn.
10. Sau khi gặp, mình thấy nhỏ đi. Đây là phép thử quan trọng nhất. Hãy để ý cảm giác của chính mình trong một tháng.

Một dấu hiệu riêng lẻ chưa nói lên điều gì; ai cũng có lúc lỡ lời. Điều đáng để ý là một kiểu hành vi lặp lại, và nó hướng về mình.

Bốn kiểu frenemy thường gặp

Có nên nói thẳng không

Nhiều người không phải ác ý; họ mang thói quen so sánh từ gia đình, hoặc đang bất an về chính mình. Nếu tình bạn có giá trị với mình, một lần nói thẳng là đáng thử. Vài nguyên tắc:

• Nói riêng, không nói trước đám đông.
• Nói về một việc cụ thể, không phán cả con người: "Hôm qua cậu kể chuyện mình chia tay trước cả nhóm, mình rất ngại" thay vì "Cậu lúc nào cũng thế".
• Nói điều mình muốn: "Lần sau chuyện riêng của mình thì cậu đừng kể lại nhé."
• Quan sát phản ứng. Một người bạn thật sẽ ngượng, xin lỗi, và thay đổi. Một frenemy thường đảo ngược: "Cậu nhạy cảm quá", rồi lặp lại y như cũ.

Khi nói rồi mà không thay đổi

Lúc này có hai lựa chọn, đều chính đáng:

Giữ khoảng cách vừa phải

Phù hợp khi người đó là đồng nghiệp, họ hàng, hoặc ở trong một nhóm bạn mình không muốn rời. Vẫn chào hỏi, vẫn đi chung khi đông người, nhưng không tâm sự, không vay mượn, không gặp riêng. Người ta gọi đây là quan hệ "lịch sự mà không thân".

Lặng lẽ rút

Phù hợp khi mối quan hệ đã gây hại rõ rệt. Không cần tuyên bố cắt đứt, không cần đăng bài ám chỉ. Chỉ cần thưa dần: trả lời chậm, từ chối khéo những lời rủ riêng. Phần lớn mối quan hệ kiểu này tự nhạt đi.

Điều không nên làm là trả đũa: nói xấu lại, tung chuyện riêng của họ. Làm vậy thì mình thành đúng loại người mình đang muốn tránh. Nếu hành vi đã sang mức bôi nhọ, đe doạ, quấy rối trên mạng hoặc ngoài đời, hãy giữ bằng chứng và nhờ người lớn tin cậy, nhà trường, công ty hoặc cơ quan chức năng.

Tự hỏi: mình có đang là frenemy của ai không

Đọc lại danh sách dấu hiệu ở trên với chính mình. Hầu hết chúng ta đã từng ít nhất một lần khen đá xoáy, hoặc thấy hơi vui khi bạn gặp chuyện không may. Điều đó không biến mình thành người xấu; nó chỉ nhắc mình có những người bạn mà mình đang ngầm so kè. Thử ba việc:

• Lần tới khi bạn có tin vui, chúc mừng mà không thêm chữ "nhưng".
• Không kể chuyện của bạn này cho bạn kia, kể cả khi chuyện đó vô hại.
• Nếu cảm thấy ghen tị với một người bạn, nói thật với họ theo kiểu đùa vui mà tử tế: "Mình phục cậu mà cũng ghen tị đấy." Thừa nhận ra thường làm cảm giác nhẹ đi rất nhiều.

Góc nhìn hôm nay

Không phải mọi mối quan hệ có cạnh tranh đều là frenemy. Hai người bạn học cùng ngành, cùng đua điểm, cùng tranh suất, mà nói thẳng với nhau, thì đó là kình địch tốt, có khi là may mắn. Ranh giới nằm ở sự minh bạch: cạnh tranh được gọi tên thì lành mạnh, cạnh tranh giấu dưới lớp thân thiết thì độc.

Muốn đọc thêm, có thể tìm các bài phổ biến khoa học về "ambivalent relationships" của Julianne Holt-Lunstad và Bert Uchino. Ở mảng văn chương, nhiều tình bạn nước đôi trong văn học cổ điển, như quan hệ giữa Lucien và các bạn văn trong Ảo tưởng tiêu tan của Balzac, là chỗ để soi lại chính mình.