Khi bạn thân cùng tranh một suất học bổng, một chỗ trong đội tuyển hay một vị trí thăng chức, tình bạn chỉ hỏng khi hai người giả vờ như không có cuộc đua. Cách giữ được cả hai là nói thẳng sớm, thống nhất luật chơi công bằng giữa hai người, cạnh tranh hết sức trong phần việc của mình, và chuẩn bị trước cách cư xử cho cả lúc thắng lẫn lúc thua.
Vì sao đua với bạn thân khó hơn đua với người lạ
Nhà tâm lý học Abraham Tesser (Đại học Georgia) đưa ra một mô hình nổi tiếng từ cuối thập niên 1980, gọi là mô hình duy trì sự tự đánh giá (self-evaluation maintenance). Ý chính rất đời thường: thành công của một người thân thiết làm ta vui và hãnh diện, trừ khi họ thành công đúng ở lĩnh vực mà ta coi là quan trọng với bản thân. Lúc đó, thành công của bạn biến thành phép so sánh đau nhất, vì người ta khó tự nhủ "họ khác mình" khi hai người học cùng lớp, ăn cùng mâm, ước cùng một giấc mơ.
Nghiên cứu của Tesser và cộng sự cho thấy trong hoàn cảnh đó người ta có ba phản xạ: giảm bớt tầm quan trọng của lĩnh vực ("thôi, học bổng này cũng chẳng hay ho gì"), giữ khoảng cách với người bạn, hoặc cố hạ thấp thành tích của bạn. Cả ba đều gặm nhấm tình bạn. Biết trước mình có thể rơi vào những phản xạ ấy là bước đầu để tránh.
Trước cuộc đua: nói ra cho rõ
Sai lầm phổ biến nhất là giấu. Một người lén nộp hồ sơ, người kia biết qua bạn chung. Cảm giác bị qua mặt còn tổn thương hơn chuyện thua.
- Báo cho nhau biết mình định tham gia. Một câu đơn giản: "Mình cũng nộp suất đó, mình muốn cậu nghe từ mình trước."
- Gọi đúng tên tình huống. "Có thể chỉ một trong hai đứa đậu." Nói ra thì cái điều khó nói ấy hết là quả bom.
- Thống nhất vài luật riêng. Ví dụ: không giấu thông tin chung (hạn nộp, tiêu chí công khai), nhưng mỗi người tự viết bài luận riêng; không nhờ chung người viết thư giới thiệu nếu điều đó làm khó người viết; không bàn chuyện này với bạn bè chung theo kiểu so kè.
- Hẹn trước một việc làm chung sau khi có kết quả, dù ai đậu. Một bữa ăn, một buổi đi chơi. Nó nhắc cả hai rằng tình bạn sống lâu hơn kết quả.
Trong cuộc đua: cạnh tranh hết mình mà sạch
Đã đua thì đừng nhường ngầm. Nhường mà không nói là một kiểu coi thường bạn, và về sau mình dễ oán chính lựa chọn ấy. Hãy làm hết sức, nhưng giữ vài ranh giới:
| Nên | Không nên |
|---|---|
| Chia sẻ thông tin công khai mà ai tìm cũng thấy | Giấu hạn nộp, giấu thay đổi quy chế để bạn lỡ |
| Góp ý thật khi bạn nhờ đọc hồ sơ | Góp ý sai lệch để bạn viết dở đi |
| Tập phỏng vấn thử cho nhau | Nói xấu bạn với người có quyền quyết định |
| Tự hỏi mình có làm tốt nhất chưa | Ngày nào cũng dò bạn đã làm tới đâu |
| Nói thật nếu thấy căng thẳng | Lạnh nhạt, im lặng mà không giải thích |
Một mẹo nhỏ: hai người tập phỏng vấn cho nhau thường làm cả hai giỏi lên. Người hỏi được nghe một câu trả lời khác mình, người trả lời được một người hiểu hồ sơ góp ý. Cuộc đua giữa hai người bạn không nhất thiết là trò chia bánh: nhiều khi hội đồng chọn người thứ ba, và cả hai đều thua người ngoài. Sự giúp đỡ lẫn nhau khiến khả năng ít nhất một người đậu cao hơn.
Khi mình là người thắng
Người thắng thường nghĩ mình không cần làm gì. Thực tế ngược lại, người thắng nắm phần lớn trách nhiệm giữ tình bạn.
- Báo tin cho bạn trực tiếp, sớm, trước khi bạn biết qua người khác hoặc qua mạng xã hội.
- Không ăn mừng trước mặt bạn trong vài ngày đầu. Vui thì vui với gia đình, với bạn khác.
- Không an ủi kiểu "cậu giỏi hơn mình mà". Câu đó nghe như bố thí, lại có vẻ coi nhẹ quyết định của hội đồng.
- Ghi nhận phần bạn đã giúp, nếu có, bằng lời thật, cụ thể.
- Cho bạn thời gian. Nếu bạn rút vào im lặng vài tuần, đừng coi đó là mất bạn. Nhắn một tin hỏi han, không ép gặp.
Khi mình là người thua
Đây là phần khó. Vài việc giúp đi qua mà không làm hỏng quan hệ:
- Chúc mừng ngắn, thật. Một câu là đủ: "Chúc mừng cậu, cậu xứng đáng." Nếu chưa nói được thật lòng, hãy nói "Chúc mừng, mình cần vài hôm để tiêu hoá chuyện này." Thẳng thắn vẫn tốt hơn giả vờ.
- Tách hai câu hỏi. "Vì sao mình không đậu?" là câu hỏi về hồ sơ của mình. "Vì sao bạn đậu?" là câu hỏi về hồ sơ của bạn. Trộn hai câu lại thành "bạn có gì hơn mình?" là tự làm khổ.
- Xin phản hồi từ nơi xét tuyển nếu họ có cho. Đây là thứ có ích nhất, và không dính gì tới người bạn.
- Coi chừng phản xạ hạ giá. Tự nhủ "học bổng đó cũng thường thôi" có thể dễ chịu trong một tuần, nhưng nếu nó thật sự quan trọng với mình thì câu đó khiến lần sau mình không dám cố.
- Quay lại với bạn khi đã sẵn sàng. Không phải đóng vai vui vẻ. Chỉ cần cùng làm lại một việc bình thường.
Những tình huống hay gặp
Hai người cùng một nhóm, chỉ một người được lên trưởng nhóm
Cái khó là sau đó một người thành cấp trên của người kia. Hãy nói chuyện riêng ngay tuần đầu về cách làm việc: chuyện gì trao đổi riêng, chuyện gì nói trước nhóm. Người được lên nên giao việc cho bạn theo đúng năng lực, không thiên vị cũng không cố tỏ ra nghiêm khắc hơn với bạn để chứng tỏ công tâm.
Hai bạn cùng thi vào một trường, cùng một ngành
Với kỳ thi xét điểm, hai người không trực tiếp lấy chỗ của nhau như một suất duy nhất. Nhận ra điều này giúp giảm căng thẳng rất nhiều: đối thủ thật là ngưỡng điểm, không phải bạn.
Bạn biết mình đang yếu thế hơn hẳn
Có người chọn rút để tránh thua bạn. Hãy hỏi lại: mình rút vì thấy không hợp, hay vì sợ so sánh? Nếu là vế sau, cứ thử. Thua một người mình quý thường nhẹ hơn tiếc nuối vì không dám.
Góc nhìn hôm nay
Những cặp bạn cùng tranh mà vẫn giữ được nhau thường có chung một điều: họ coi cuộc đua là một sự kiện, còn tình bạn là một quá trình. Sự kiện thì có thắng thua và kết thúc. Quá trình thì có hôm nay người này ở trên, mai người kia ở trên.
Một thói quen đáng học: mỗi lần có cuộc đua, hãy viết cho mình hai dòng, một là "mình muốn đạt điều gì", hai là "mình muốn tình bạn này ra sao sau đó". Đọc lại dòng thứ hai trước mỗi lần định làm điều gì khuất tất. Nếu muốn hiểu sâu hơn phần tâm lý, có thể tìm đọc các bài tổng quan về mô hình của Abraham Tesser trong giáo trình tâm lý học xã hội, phần nói về so sánh xã hội trong quan hệ thân thiết.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nói cho bạn thân biết mình cùng nộp một suất học bổng không?
Nên, và nên nói sớm. Để bạn biết qua người khác thì cảm giác bị qua mặt còn nặng hơn chuyện thua. Một câu ngắn, thẳng thắn là đủ để hai người bắt đầu cuộc đua một cách đàng hoàng.
Bạn thân được thăng chức còn mình thì không, phải cư xử sao?
Chúc mừng ngắn gọn, thật lòng; nếu chưa vui được thì nói rõ là mình cần vài hôm. Sau đó hãy nói chuyện riêng về cách làm việc khi một người thành cấp trên, để tránh hiểu lầm về sau.
Vì sao thấy bạn thân thành công lại buồn hơn thấy người lạ thành công?
Theo mô hình của nhà tâm lý Abraham Tesser, thành công của người thân thiết ở đúng lĩnh vực ta coi trọng tạo ra phép so sánh rất mạnh, vì ta khó viện cớ "họ khác mình". Đây là phản ứng bình thường, không có nghĩa mình xấu.
Có nên nhường bạn thân để giữ tình bạn?
Nhường ngầm thường không giữ được gì: mình dễ oán lựa chọn ấy về sau, còn bạn không biết để trân trọng. Nếu thật sự muốn rút, hãy rút vì lý do của chính mình và nói rõ ràng.
Người thắng nên làm gì để không mất bạn?
Báo tin trực tiếp và sớm, không ăn mừng trước mặt bạn trong vài ngày đầu, ghi nhận phần bạn đã giúp, và cho bạn thời gian nếu bạn cần im lặng.
