"Bằng chị bằng em" là cách người Việt nói về chuyện muốn có cho bằng những người xung quanh, và hàng xóm là người ta hay đem ra so nhất vì nhìn thấy nhau mỗi ngày. Đua với hàng xóm ở mức vừa phải khiến cả xóm chăm chút hơn; đua quá đà thì sinh nợ nần, mệt mỏi và xích mích. Cách sống thoải mái là chọn đua ở những thứ làm xóm tốt lên, và thôi đua ở những thứ chỉ để khoe.
"Bằng chị bằng em" từ đâu mà ra
Ở làng xã Việt Nam xưa, nhà nào cũng biết nhà nào. Ai làm cỗ to, ai lợp lại mái, ai mua được con trâu, cả làng đều rõ. Thể diện gia đình gắn với cách cả cộng đồng nhìn mình, nên việc "không kém ai" có sức nặng thật: nó ảnh hưởng tới chuyện dựng vợ gả chồng, tới tiếng nói trong họ, trong làng. Câu "bằng chị bằng em" vì thế không hẳn là chê. Nó tả một nhu cầu rất thật: được coi là ngang hàng với những người mình sống cùng.
Cũng chính làng xã ấy để lại những câu nhắc ngược: "Bán anh em xa, mua láng giềng gần", "tối lửa tắt đèn có nhau". Hàng xóm vừa là người để so, vừa là người đầu tiên chạy sang khi nhà mình có chuyện. Hai mặt này sống cạnh nhau suốt mấy trăm năm.
Phương Tây cũng có "nhà Jones"
Tiếng Anh có thành ngữ keeping up with the Joneses, nghĩa là cố cho bằng nhà Jones bên cạnh. Thành ngữ phổ biến từ một loạt truyện tranh cùng tên của Arthur R. "Pop" Momand, đăng trên báo Mỹ từ năm 1913, kể về một gia đình chạy theo hàng xóm mà người đọc không bao giờ thấy mặt. Chi tiết ấy rất đắt: người ta cố cho bằng một hình mẫu mà mình chỉ đoán ra qua cửa sổ.
Trước đó, năm 1899, nhà kinh tế học Thorstein Veblen viết cuốn Lý thuyết về giai cấp nhàn rỗi, đặt ra khái niệm "tiêu dùng phô trương": mua sắm không vì cần mà để người khác thấy mình có khả năng mua. Hơn một thế kỷ sau, khái niệm này vẫn được dùng để giải thích vì sao có những món đồ càng đắt lại càng nhiều người muốn.
Nghiên cứu nói gì về chuyện so với hàng xóm
Năm 2005, nhà kinh tế Erzo Luttmer công bố một nghiên cứu trên tạp chí Quarterly Journal of Economics với cái tên rất gợi: "Neighbors as Negatives" (Hàng xóm như một con số âm). Dùng dữ liệu khảo sát ở Mỹ, ông thấy rằng khi giữ nguyên thu nhập của một người, thu nhập của những người sống quanh họ càng cao thì mức hài lòng với cuộc sống họ tự đánh giá càng thấp. Nói cách khác, mình không nghèo đi, nhưng thấy mình nghèo đi vì nhà bên giàu lên.
Kết quả này không có nghĩa nên chọn sống ở xóm nghèo hơn mình. Nó chỉ cho thấy cảm giác "đủ" của con người bị neo vào những gì nhìn thấy hằng ngày. Biết được điều đó, ta dễ nhận ra khi nào mình muốn một thứ vì cần, khi nào vì nhà bên vừa có.
Những thứ hàng xóm hay đua nhau
| Thứ hay đua | Vì sao dễ thành áp lực | Câu nên tự hỏi |
|---|---|---|
| Nhà cửa: xây cao hơn, ốp mặt tiền | Nhìn thấy mỗi ngày, tốn tiền lớn, dễ vay mượn | Nhà mình cần thêm không gian, hay cần thêm một tầng để nhìn bằng nhà bên? |
| Xe cộ | Đỗ ngay trước cửa, ai đi qua cũng thấy | Xe mới giải quyết việc gì mà xe cũ không làm được? |
| Cỗ cưới, đám giỗ, mừng thọ | Cả họ, cả xóm cùng đến và cùng nhớ | Nếu làm nhỏ hơn, ai thật sự trách mình? |
| Chuyện học của con | Phụ huynh gặp nhau ở cổng trường, ở nhóm trò chuyện | Con mình đang tiến bộ so với chính con hôm qua chưa? |
| Du lịch, đồ dùng, ảnh trên mạng | Mạng xã hội cho thấy "hàng xóm" cả nước | Mình muốn đi, hay muốn có ảnh để đăng? |
Riêng chuyện con cái, cần nói rõ: so con mình với "con nhà người ta" là kiểu đua làm tổn thương nhất, vì người chịu áp lực là đứa trẻ, không phải cha mẹ. Mỗi đứa trẻ lớn theo nhịp riêng. Không ai nên đem điểm số hay thứ hạng của trẻ ra để hơn thua với hàng xóm.
Khi đua nhau mà làm xóm tốt lên
Không phải cuộc đua nào giữa hàng xóm cũng dở. Có những kiểu ganh đua làm cả xóm được lợi:
- Đua trồng cây, trồng hoa trước cửa. Ngõ nào có một nhà trồng giàn hoa giấy đẹp, thường vài năm sau cả ngõ xanh.
- Đua giữ ngõ sạch. Không nhà nào muốn trước cửa mình là chỗ bẩn nhất.
- Đua nấu ngon trong những dịp chung như Tết Trung thu cho trẻ, cỗ liên hoan khu phố: ai cũng góp một món tủ.
- Đua làm nghề giỏi ở các làng nghề: nhà này làm bánh khéo thì nhà kia cố làm khéo hơn, cả làng thành có tiếng.
Điểm chung của những cuộc đua này: người thắng không lấy đi thứ gì của người thua, và cả xóm đều hưởng phần thưởng.
Khi đua quá đà: dấu hiệu và cách thoát
Đua với hàng xóm đã thành vấn đề khi có một trong những dấu hiệu sau: vay nợ để mua sắm cho bằng người; cãi nhau trong nhà vì chuyện "nhà bên có rồi"; thấy khó chịu khi hàng xóm có chuyện vui; nói xấu sau lưng nhà vừa sắm đồ mới.
Vài cách đơn giản để bước ra:
- Lập một danh sách "đủ" cho gia đình. Nhà mình cần gì trong một, ba, năm năm tới. Món nào không có trong danh sách thì chờ ba tháng rồi mới quyết.
- Đổi đối tượng so sánh từ nhà bên sang nhà mình năm ngoái. Mình có khá hơn không, có khoẻ hơn không, có ít nợ hơn không.
- Thôi nói chuyện tiền với hàng xóm. Hỏi giá nhà, giá xe, lương bổng là mồi châm cho so sánh.
- Chủ động làm một việc tốt cho hàng xóm. Gửi đĩa xôi, trông giúp nhà khi họ đi vắng. Khi mình đã giúp ai đó, mình khó coi họ là đối thủ.
Khi đua nhau biến thành xích mích
Đua lâu dễ sinh chuyện: xây nhà lấn ranh, che ánh sáng, đổ nước sang nhà bên, mở nhạc to. Những chuyện này nên giải quyết sớm và bình tĩnh: nói chuyện trực tiếp trước; nếu không xong, nhờ tổ trưởng dân phố hoặc tổ hoà giải ở cơ sở, nơi được lập ra để giúp hàng xóm tự dàn xếp. Chuyện ranh giới đất đai, xây dựng thì nên hỏi cán bộ địa chính, xây dựng ở xã, phường hoặc luật sư, đừng tự xử. Nếu bị đe doạ hay hành hung, báo công an nơi cư trú.
Góc nhìn hôm nay
Hàng xóm là đối thủ đặc biệt nhất: mình không chọn họ, không thoát được họ, và nhiều khi cần họ hơn cần bạn bè ở xa. Một cuộc đua với người như thế chỉ đáng khi nó làm hai nhà cùng khá lên.
Muốn đọc thêm, The Theory of the Leisure Class của Thorstein Veblen (1899) là cuốn kinh điển về tiêu dùng phô trương, có nhiều bản tóm lược dễ đọc. Ở góc Việt Nam, các khảo cứu về làng xã như Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính giúp hiểu vì sao thể diện trong làng lại quan trọng đến vậy với ông bà mình.
Câu hỏi thường gặp
"Bằng chị bằng em" nghĩa là gì?
Là muốn có được, làm được như những người cùng cảnh xung quanh, để không thua kém ai. Câu này vừa tả nhu cầu chính đáng được coi là ngang hàng, vừa hay được dùng để nhắc chuyện chạy theo người khác quá đà.
Keeping up with the Joneses là gì?
Là thành ngữ tiếng Anh chỉ việc cố mua sắm, sống cho bằng hàng xóm. Nó phổ biến từ loạt truyện tranh cùng tên của Arthur R. "Pop" Momand đăng trên báo Mỹ từ năm 1913.
Vì sao thấy hàng xóm giàu lên mình lại thấy không vui?
Cảm giác "đủ" của con người bị neo vào những gì nhìn thấy hằng ngày. Nghiên cứu của Erzo Luttmer (2005) ghi nhận người có thu nhập như nhau nhưng sống giữa hàng xóm khá giả hơn thì tự đánh giá mức hài lòng thấp hơn.
Làm sao để không chạy theo hàng xóm?
Lập danh sách những thứ gia đình thật sự cần, chờ một thời gian trước những món ngoài danh sách, và so nhà mình với chính mình năm trước thay vì với nhà bên. Thôi bàn chuyện giá cả, lương bổng với hàng xóm cũng giúp nhiều.
Hàng xóm xây nhà lấn đất thì làm sao?
Nên nói chuyện trực tiếp, bình tĩnh trước. Nếu không xong, nhờ tổ trưởng dân phố, tổ hoà giải ở cơ sở hoặc cán bộ xã, phường hướng dẫn. Chuyện ranh giới đất cần hỏi người có chuyên môn hoặc luật sư, đừng tự xử lý.
