"Buôn có bạn, bán có phường" nghĩa là làm ăn thì cần có bạn hàng, có những người cùng nghề đứng cạnh, chứ không đi một mình. Mở tiệm cạnh đối thủ vì thế không hẳn là dại: khách quen tìm đến những nơi có nhiều hàng cùng loại để được chọn, và cả dãy phố cùng hưởng. Điều quyết định là mình khác đối thủ ở chỗ nào, và hai bên giữ được lề lối làm ăn tử tế với nhau hay không.
Câu tục ngữ nói gì
"Bạn" ở đây là bạn hàng: người cùng buôn, người cung cấp, người mua lại. "Phường" là phường hội: những người cùng nghề tụ lại thành một nhóm, có lệ riêng, có ông tổ nghề thờ chung. Ông bà mình hiểu từ rất sớm rằng một người bán lẻ loi giữa đồng không đông khách bằng mười người bán chung một chợ.
Câu tục ngữ cũng hàm một lời khuyên về cách cư xử: đã ở chung phường thì phải giữ lệ phường. Làm ăn gian dối, phá giá, tranh khách thô bạo thì bị cả phường xa lánh, mà người buôn bán mất phường thì như cá mất nước.
Phố nghề: bằng chứng sống của câu tục ngữ
Hà Nội là ví dụ rõ nhất. Tên nhiều phố cổ ghi lại mặt hàng từng bán tập trung ở đó: Hàng Bạc, Hàng Đường, Hàng Mã, Hàng Thiếc, Hàng Gai. Ở phố Hàng Bạc còn đình Kim Ngân, nơi thờ tổ nghề kim hoàn của các phường thợ bạc, nhiều người gốc từ các làng nghề quanh đồng bằng Bắc Bộ lên kinh đô làm ăn. Phố Lãn Ông nổi tiếng với các hiệu thuốc bắc nằm sát nhau.
Ở phía Nam, cảnh tượng tương tự rất quen: những con đường chuyên đồ điện tử, những dãy chợ chuyên vải, chuyên hoa, chuyên vật liệu xây dựng. Người mua biết cần gì thì đi đâu. Người bán biết đứng ở đó thì không thiếu khách qua lại.
| Lợi ích khi đứng cạnh đối thủ | Giải thích |
|---|---|
| Khách tự tìm đến | Người mua chuộng nơi có nhiều lựa chọn để so hàng, so giá |
| Niềm tin của khách | Nơi nhiều người cùng bán thì khách tin giá cả "theo mặt bằng", ít sợ bị chặt chém |
| Nguồn hàng, thợ giỏi | Nhà cung cấp, thợ sửa, người vận chuyển cũng tụ về đó |
| Học nghề nhanh | Đứng cạnh nhau, ai làm hay đều bị người khác thấy và học theo |
Cuối thế kỷ 19, nhà kinh tế người Anh Alfred Marshall mô tả hiện tượng này trong cuốn Nguyên lý kinh tế học (1890): ở những vùng tập trung một ngành nghề, bí quyết làm nghề "như có sẵn trong không khí", trẻ con lớn lên ở đó cũng tự nhiên học được. Giới kinh tế còn có định luật Hotelling (1929) giải thích vì sao hai người bán thường đứng sát nhau giữa phố, nhưng đó là chuyện toán học của vị trí; ở đây ta bàn về chuyện sống cạnh nhau.
Trước khi mở tiệm cạnh đối thủ: tự hỏi năm câu
- Khu này có đủ khách cho thêm một người không? Đứng quan sát vào nhiều giờ khác nhau: sáng, trưa, tối, ngày thường và cuối tuần. Tiệm hiện có đông đến mức khách phải chờ, hay vắng hoe?
- Mình khác họ ở đâu? Cùng bán phở mà một nhà mở từ sáng sớm, một nhà mở tới khuya; cùng bán cà phê mà một nhà cho dân văn phòng mua mang đi, một nhà cho người ngồi lâu. Không khác gì cả thì chỉ còn cách đua giá.
- Mình có chịu được cuộc đua giá không? Người mới thường bị cám dỗ giảm giá để kéo khách. Hãy tính xem giá đó giữ được bao lâu mà không lỗ.
- Khách của đối thủ đang phàn nàn gì? Đọc đánh giá trên mạng, nghe khách nói ở hàng nước. Lời phàn nàn của khách người khác là bản đồ cho mình.
- Mình sẽ cư xử với người bên cạnh thế nào? Câu này nghe lạ nhưng quan trọng: mình sẽ chào hỏi họ ngày đầu, hay coi họ như kẻ thù?
Lề lối làm ăn khi sát vách đối thủ
Những việc nên làm
- Chào hỏi ngay khi mở cửa. Sang gặp chủ tiệm bên cạnh, tự giới thiệu. Người ta khó chơi xấu với người đã đứng trước mặt mình nói chuyện tử tế.
- Chỉ khách sang nhau khi mình hết hàng. Khách nhớ người chỉ đường, và tiệm bên cạnh cũng sẽ chỉ ngược lại.
- Cùng lo việc chung: vệ sinh vỉa hè, chỗ để xe, an ninh khu phố. Những thứ này không ai làm một mình được.
- Học đối thủ một cách đàng hoàng: nếm thử món của họ, quan sát cách họ tiếp khách, rồi làm theo cách của mình cho tốt hơn.
Những việc không nên làm
- Đứng chặn kéo khách ngay trước cửa người khác.
- Nói xấu, tung tin thất thiệt về đồ ăn, hàng hoá của đối thủ. Gièm pha doanh nghiệp khác là hành vi cạnh tranh không lành mạnh mà pháp luật cạnh tranh của Việt Nam cấm.
- Bắt chước tên, biển hiệu, bao bì để khách nhầm. Nhãn hiệu đã đăng ký được pháp luật sở hữu trí tuệ bảo hộ.
- Phá giá kéo cả phố xuống. Giảm giá một đợt khai trương là chuyện bình thường. Bán dưới giá vốn kéo dài để ép đối thủ bỏ đi thì thường kết thúc bằng việc cả hai cùng kiệt sức, và khách quen với mức giá không ai sống nổi.
- Lôi kéo nhân viên của nhau bằng cách hứa hẹn rồi bỏ.
Khi đối thủ mở ngay cạnh tiệm mình
Chiều ngược lại cũng hay gặp: mình đang bán yên ổn, một tiệm mới mở sát vách. Phản ứng đầu tiên thường là tức. Nhưng hãy nhìn bình tĩnh:
- Họ chọn mở cạnh mình nghĩa là họ thấy chỗ này đông khách, tức là mình đã làm đúng điều gì đó.
- Khách có thêm lý do để đến con phố này. Nhiều tiệm cùng loại có thể kéo về lượng khách lớn hơn tổng hai tiệm đứng riêng.
- Đây là lúc soát lại tiệm mình: món nào khách hay khen, chỗ nào khách hay chê. Đối thủ mới là người kiểm tra miễn phí.
- Khách quen là tài sản. Một câu chào tên, một lần nhớ khẩu vị, những thứ ấy đối thủ mới chưa có.
Góc nhìn hôm nay
Hình mẫu của câu "buôn có bạn, bán có phường" là một đối thủ mà mình cạnh tranh mỗi ngày nhưng vẫn ngồi uống trà với nhau được. Những con phố nghề sống lâu nhất là nơi người bán vừa đua nhau giữ chất lượng, vừa giữ chung tiếng tốt của cả phố, vì một tiệm làm ăn gian dối có thể làm khách ngại cả dãy.
Muốn tìm hiểu thêm, hãy dạo một vòng phố cổ Hà Nội và ghé đình Kim Ngân ở phố Hàng Bạc, hoặc đọc các sách về phố phường Hà Nội như Phố phường Hà Nội xưa của Hoàng Đạo Thuý. Ở góc kinh tế, chương về các vùng công nghiệp tập trung trong Principles of Economics của Alfred Marshall và các tài liệu giới thiệu về "cụm ngành" của Michael Porter là chỗ đọc tiếp.
Câu hỏi thường gặp
"Buôn có bạn, bán có phường" nghĩa là gì?
Câu tục ngữ khuyên làm ăn thì cần có bạn hàng và những người cùng nghề đứng cạnh, như các phường hội xưa. Buôn bán một mình khó bền; tụ lại thành phố nghề, chợ chuyên thì cùng có khách và cùng giữ lệ làm ăn.
Có nên mở tiệm cạnh đối thủ không?
Có thể nên, nếu khu đó đủ khách và mình có điểm khác rõ ràng như món, giờ mở cửa, cách phục vụ. Không khác gì thì cuộc đua dễ thành đua giảm giá, cả hai cùng mệt.
Vì sao các cửa hàng cùng loại hay tụ về một phố?
Khách thích nơi có nhiều lựa chọn để so sánh, nên phố chuyên một mặt hàng kéo được nhiều người mua hơn. Nguồn hàng, thợ giỏi và kinh nghiệm cũng tụ về đó, như phố Hàng Bạc hay phố thuốc bắc Lãn Ông ở Hà Nội.
Đối thủ mở ngay cạnh tiệm mình thì nên làm gì?
Bình tĩnh, sang chào hỏi, rồi soát lại tiệm mình: món nào khách khen, chỗ nào khách chê. Giữ khách quen bằng chất lượng và sự quan tâm, tránh phá giá hay nói xấu đối thủ.
Nói xấu đối thủ cạnh tranh có vi phạm pháp luật không?
Gièm pha doanh nghiệp khác bằng thông tin không trung thực là hành vi cạnh tranh không lành mạnh bị pháp luật cạnh tranh Việt Nam cấm. Nếu bị đối thủ bôi nhọ, nên giữ bằng chứng và hỏi ý kiến luật sư.
