Batman và Joker: cặp đối thủ định nghĩa lẫn nhau trong truyện tranh

Batman và Joker là cặp đối thủ nổi tiếng nhất của truyện tranh siêu anh hùng Mỹ: Joker xuất hiện lần đầu trong truyện Batman số 1 năm 1940, chỉ một năm sau khi Batman ra đời. Người ta hay nói họ "định nghĩa nhau" vì mỗi người là mặt ngược của người kia: một người tin vào trật tự và tự đặt cho mình luật không giết người, một người tin rằng mọi trật tự đều là trò đùa và không có luật nào cả. Hơn tám mươi năm, hai nhân vật cứ quay lại với nhau, vì câu chuyện của người này không trọn nếu thiếu người kia.

Ra đời gần như cùng lúc

Batman ra mắt trong tạp chí Detective Comics số 27, đề ngày tháng 5/1939, do hoạ sĩ Bob Kane và nhà văn Bill Finger tạo ra. Trong nhiều thập kỷ, chỉ Kane được ghi tên là người sáng tạo; phải đến năm 2015, Finger mới chính thức được ghi công trên các ấn phẩm và phim.

Joker xuất hiện trong Batman số 1, phát hành mùa xuân năm 1940. Ai nghĩ ra nhân vật này vẫn là chuyện tranh cãi giữa ba người: Bob Kane, Bill Finger và hoạ sĩ trẻ Jerry Robinson, người kể rằng mình đã vẽ một lá bài Joker làm ý tưởng ban đầu. Gần như chắc chắn là gương mặt cười méo mó của Joker chịu ảnh hưởng từ hình ảnh diễn viên Conrad Veidt trong phim câm The Man Who Laughs (1928), chuyển thể từ tiểu thuyết Người cười của Victor Hugo.

Một chi tiết thú vị: theo kịch bản ban đầu, Joker phải chết ngay trong số truyện đầu tiên. Biên tập viên Whitney Ellsworth đề nghị giữ lại, và một khung hình cuối được sửa để gợi ý hắn còn sống. Một quyết định biên tập đã cứu nhân vật phản diện được yêu thích nhất của truyện tranh.

Joker thay đổi theo thời đại

Vì sao họ "định nghĩa nhau"

Batman là một người thường, không siêu năng lực, chứng kiến cha mẹ bị bắn chết khi còn nhỏ, và chọn biến nỗi đau đó thành một kỷ luật sắt: luyện tập, điều tra, và không bao giờ giết người. Joker, trong nhiều phiên bản, cũng là một người thường gặp bi kịch, nhưng chọn đường ngược lại: kết luận rằng thế giới vô nghĩa, và mọi luật lệ là một trò đùa lớn.

The Killing Joke đặt câu hỏi này rõ nhất. Joker muốn chứng minh rằng chỉ cần một "ngày tồi tệ" là một người tử tế cũng hoá điên như hắn. Hắn bắn trọng thương Barbara Gordon và hành hạ uỷ viên Gordon để bẻ gãy ông. Nhưng Gordon không gãy. Ông vẫn đòi Batman bắt Joker "theo đúng sách", tức là theo luật. Câu chuyện vì thế không phải là Batman thắng Joker, mà là một con người bình thường chứng minh Joker sai. Chính tác phẩm này cũng để ngỏ nguồn gốc của Joker: hắn tự nói rằng nếu phải có một quá khứ, hắn thích nó "có nhiều lựa chọn".

Từ đó có một nghịch lý mà các tác giả khai thác mãi: Batman không giết Joker vì nếu giết, ông thành ra đúng thứ Joker muốn chứng minh. Joker không muốn giết Batman vì không có Batman, hắn chẳng còn ai để chơi khăm. Phim The Dark Knight (2008) đẩy ý này lên cao nhất, với hình ảnh hai bên như một lực không thể cản gặp một vật không thể dời.

Trên màn ảnh: những Joker được nhớ nhất

• Cesar Romero trong loạt phim truyền hình 1966–1968: Joker như một chú hề nghịch ngợm.
• Jack Nicholson trong Batman (1989) của Tim Burton: phim gợi ý rằng Joker chính là kẻ giết cha mẹ Bruce Wayne, và chính Batman làm Joker rơi vào thùng hoá chất, tức là hai bên tạo ra nhau.
• Mark Hamill lồng tiếng Joker trong loạt hoạt hình Batman: The Animated Series (1992–1995), được nhiều người hâm mộ coi là giọng Joker kinh điển.
• Heath Ledger trong The Dark Knight (2008) của Christopher Nolan: Joker không có quá khứ rõ ràng, chỉ muốn chứng minh rằng ai cũng có thể sa ngã. Ledger mất năm 2008 trước khi phim ra rạp, và được trao giải Oscar nam diễn viên phụ năm 2009.
• Joaquin Phoenix trong Joker (2019) của Todd Phillips: phim đặt Joker ở trung tâm, gần như không có Batman. Phim đoạt giải Sư tử vàng ở Liên hoan phim Venice, Phoenix đoạt Oscar nam diễn viên chính.

Hai diễn viên khác nhau cùng đoạt Oscar khi đóng một nhân vật là chuyện rất hiếm trong lịch sử giải thưởng này. Một phần lý do là nhân vật Joker cho phép mỗi thời đại đổ vào đó nỗi lo của riêng mình.

Bài học kể chuyện từ cặp đôi này

1. Đối thủ tốt là mặt trái của nhân vật chính. Batman là trật tự từ nỗi đau; Joker là hỗn loạn từ nỗi đau. Cùng một điểm xuất phát, hai lựa chọn.
2. Nhân vật chính phải có giới hạn. Luật không giết người của Batman là thứ làm Joker nguy hiểm: hắn biết đối thủ không bao giờ vượt qua lằn ranh đó.
3. Phản diện không cần lai lịch rõ ràng. Một Joker không rõ quá khứ đáng sợ hơn một Joker có hồ sơ đầy đủ.
4. Kình địch có thể kéo dài vô tận khi không bên nào thắng hẳn. Giống mọi cặp đối thủ lâu năm, họ mắc kẹt trong một vòng lặp mà cả hai đều cần.

Góc nhìn hôm nay

Ra khỏi truyện tranh, cặp Batman – Joker gợi một câu hỏi thực tế: khi đối thủ chơi không theo luật, mình có giữ được luật của mình không? Batman giữ, và đó là lý do ông vẫn là người hùng. Bài học ấy đúng cả trong kinh doanh, thể thao hay đời thường: đối thủ chơi xấu chưa phải lý do để mình chơi xấu theo.

Muốn đọc, The Killing Joke (1988) là tác phẩm ngắn, nhưng có nội dung bạo lực nặng, không hợp với trẻ nhỏ. The Dark Knight (2008) là bộ phim nên xem nếu chỉ chọn một. Ai thích lịch sử truyện tranh có thể tìm hiểu về cuộc đấu tranh để Bill Finger được ghi công, một câu chuyện có thật về công bằng trong nghề sáng tạo.