Charles Darwin và Alfred Russel Wallace tìm ra thuyết chọn lọc tự nhiên độc lập với nhau. Tháng 6 năm 1858, Darwin nhận được bài viết của Wallace gửi từ quần đảo Mã Lai, trình bày gần như đúng ý tưởng ông đã ấp ủ hai mươi năm. Thay vì tranh nhau, hai bản trình bày được đọc cùng nhau tại Hội Linnean London ngày 1 tháng 7 năm 1858. Đây là trường hợp hiếm hoi hai đối thủ tiềm tàng chọn công bố chung, và Wallace về sau còn là người bảo vệ Darwin hăng hái nhất.
Hai mươi năm im lặng của Darwin
Sau chuyến đi vòng quanh thế giới trên tàu Beagle (1831–1836), Darwin bắt đầu ghi chép về sự biến đổi của loài từ năm 1837. Khoảng cuối 1838, sau khi đọc tiểu luận của Thomas Malthus về dân số, ông nắm được ý then chốt: trong cuộc đấu tranh sinh tồn, những biến dị có lợi được giữ lại. Năm 1842 ông viết một bản phác thảo, năm 1844 mở rộng thành tiểu luận dài hơn và dặn vợ cho in nếu ông mất đột ngột.
Nhưng Darwin không công bố. Ông lo ngại phản ứng của xã hội và giới tôn giáo, và muốn tích luỹ thật nhiều bằng chứng; ông dành tám năm nghiên cứu loài hà (barnacle). Đến năm 1856, theo lời khuyên của nhà địa chất Charles Lyell, ông mới bắt đầu viết "cuốn sách lớn" về chọn lọc tự nhiên. Tháng 9 năm 1857, ông viết thư cho nhà thực vật học Mỹ Asa Gray, tóm tắt lý thuyết của mình. Lá thư này về sau thành bằng chứng quan trọng.
Người sưu tầm mẫu vật ở bên kia thế giới
Wallace (1823–1913) ít hơn Darwin 14 tuổi, không có gia sản, sống bằng nghề sưu tầm mẫu vật động vật bán cho bảo tàng và nhà sưu tập ở Anh. Sau bốn năm ở lưu vực Amazon, chuyến về năm 1852 con tàu bốc cháy và ông mất gần hết mẫu vật. Năm 1854 ông sang quần đảo Mã Lai, ở đó tám năm.
Năm 1855, ở Sarawak trên đảo Borneo, ông công bố một bài báo cho rằng mỗi loài xuất hiện gần về không gian và thời gian với một loài họ hàng có trước. Lyell đọc và cảnh báo Darwin rằng có người đang đi theo cùng hướng. Darwin và Wallace thậm chí còn trao đổi thư; Wallace biết Darwin đang nghiên cứu về loài, nhưng không biết ông đã đi xa đến đâu.
Đầu năm 1858, khi đang lên cơn sốt rét, theo lời ông kể lại, Wallace chợt nghĩ đến Malthus và nhận ra cơ chế: những cá thể thích nghi tốt nhất sống sót. Ông viết bài "Về khuynh hướng các thứ biến dị tách xa vô hạn khỏi dạng gốc", gửi thẳng cho Darwin, nhờ chuyển cho Lyell nếu thấy đáng. Bài thường được gọi là "thư Ternate" theo tên hòn đảo nơi Wallace ghi địa chỉ gửi.
Tháng 6 năm 1858: cú sốc của Darwin
Darwin nhận được bài khoảng ngày 18 tháng 6 năm 1858. Ông viết cho Lyell ngay hôm đó rằng ông chưa từng thấy sự trùng hợp nào nổi bật hơn, và những lời cảnh báo của Lyell đã thành sự thật. Ông nói sẽ chuyển bài cho Wallace công bố, dù điều đó có nghĩa là công trình của ông mất tính độc đáo.
Đúng lúc ấy, gia đình Darwin gặp nạn: đứa con út Charles Waring mắc bệnh sốt tinh hồng nhiệt và mất ngày 28 tháng 6. Darwin giao toàn bộ việc cho hai người bạn là Lyell và nhà thực vật học Joseph Hooker.
Lyell và Hooker sắp xếp đọc ba văn bản tại buổi họp của Hội Linnean ngày 1 tháng 7 năm 1858: một đoạn trích tiểu luận 1844 của Darwin, lá thư năm 1857 gửi Asa Gray, và bài của Wallace. Cả Darwin lẫn Wallace đều vắng mặt; Darwin đang lo tang con, Wallace ở bên kia địa cầu và không được hỏi ý trước.
Buổi đọc gần như không gây tiếng vang. Trong báo cáo năm, chủ tịch Hội Linnean nhận xét rằng năm đó không có khám phá nổi bật nào làm thay đổi ngành. Câu này về sau thành giai thoại về sự nhìn xa của các tổ chức khoa học.
Wallace phản ứng thế nào
Có thể Wallace có lý do để phật lòng: bài của ông được đọc mà không hỏi, và đứng cạnh những văn bản cũ hơn của Darwin để xác lập ưu tiên cho Darwin. Nhưng khi biết chuyện, Wallace viết thư cảm ơn và tỏ ra vui vì được đứng cạnh Darwin. Suốt đời, ông nhắc rằng Darwin đã nghĩ ra trước và làm việc kỹ lưỡng hơn.
Ngày 24 tháng 11 năm 1859, Darwin xuất bản Nguồn gốc các loài, bản "tóm tắt" vội của cuốn sách lớn mà ông vốn định viết nhiều năm nữa. Năm 1869, Wallace xuất bản Quần đảo Mã Lai và đề tặng sách cho Darwin. Năm 1889, ông đặt tên một cuốn sách của mình là Darwinism, tức là tự gọi lý thuyết theo tên Darwin.
Họ không đồng ý về mọi thứ
| Vấn đề | Darwin | Wallace |
|---|---|---|
| Chọn lọc giới tính (con công đực có đuôi đẹp) | Rất quan trọng, con cái chọn bạn đời | Nghi ngờ, ưu tiên giải thích bằng chọn lọc tự nhiên |
| Trí tuệ con người | Cũng tiến hoá theo chọn lọc tự nhiên | Cho rằng chọn lọc tự nhiên không đủ giải thích, cần một nguyên nhân khác |
| Thuyết thông linh | Hoài nghi | Tin và bảo vệ công khai |
Những bất đồng này được trao đổi qua thư từ lịch sự, công khai, không làm sứt mẻ quan hệ. Năm 1881, khi Wallace gặp khó khăn tài chính, Darwin đứng ra vận động để chính phủ cấp cho ông một khoản trợ cấp hằng năm. Năm 1882, Wallace là một trong những người khiêng linh cữu Darwin ở Tu viện Westminster.
Thuyết âm mưu và tranh cãi về ngày thư đến
Một số tác giả, như Arnold Brackman (A Delicate Arrangement, 1980), cho rằng thư của Wallace đến tay Darwin sớm hơn và Darwin đã lấy ý của Wallace trước khi tự trình bày. Nhà sử học John van Wyhe, người phụ trách dự án số hoá tác phẩm của Darwin và Wallace, đã nghiên cứu lịch tàu thư và cho rằng bài của Wallace được gửi đi muộn hơn người ta tưởng, khớp với ngày Darwin nói ông nhận được. Giới sử học chủ lưu không chấp nhận thuyết âm mưu, nhất là khi lá thư năm 1857 gửi Asa Gray đã chứng minh Darwin có lý thuyết từ trước.
Góc nhìn hôm nay
- Có lúc chia sẻ là cách thắng tốt nhất. Nếu Darwin và Wallace tranh nhau như Newton và Leibniz, thuyết tiến hoá có lẽ đã bị các đối thủ của nó khai thác. Đứng chung, họ thành một mặt trận.
- Có bằng chứng ngày tháng. Lá thư gửi Asa Gray, một hành động nhỏ, đã bảo vệ quyền ưu tiên của Darwin. Ghi lại ý tưởng có ngày, có người chứng kiến, luôn có ích.
- Rộng lượng là sức mạnh. Wallace chọn không ghen tị, và lịch sử nhớ ông như một người cao thượng chứ không phải kẻ thua cuộc.
- Đối thủ giúp mình bớt cầu toàn. Không có Wallace, Darwin có thể còn trì hoãn nhiều năm.
Muốn tìm hiểu thêm: Nhà Down House ở Kent, nơi Darwin sống và viết Nguồn gốc các loài, mở cửa cho khách tham quan. Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên London có tượng Wallace, khánh thành năm 2013 nhân 100 năm ngày ông mất. Dự án trực tuyến Darwin Online và Wallace Online cho đọc miễn phí gần như toàn bộ tác phẩm của cả hai.
Câu hỏi thường gặp
Ai tìm ra thuyết chọn lọc tự nhiên, Darwin hay Wallace?
Cả hai tìm ra độc lập. Darwin có ý tưởng từ khoảng 1838 nhưng chưa công bố, còn Wallace tự đi đến cùng ý tưởng năm 1858. Lý thuyết được trình bày chung lần đầu tại Hội Linnean London ngày 1 tháng 7 năm 1858.
Thư Ternate là gì?
Đó là bài viết Wallace gửi cho Darwin đầu năm 1858 từ quần đảo Mã Lai, trình bày cơ chế chọn lọc tự nhiên. Bài được gọi theo tên đảo Ternate, nơi Wallace ghi địa chỉ gửi.
Vì sao thuyết tiến hoá thường gắn với tên Darwin hơn Wallace?
Vì Darwin đã nghiên cứu lâu hơn và xuất bản Nguồn gốc các loài năm 1859 với khối lượng bằng chứng đồ sộ. Chính Wallace cũng ủng hộ việc ghi công cho Darwin và đặt tên một cuốn sách của mình là Darwinism.
Darwin có lấy ý tưởng của Wallace không?
Giới sử học chủ lưu cho rằng không. Lá thư Darwin gửi Asa Gray năm 1857 cho thấy ông đã có lý thuyết trước khi nhận bài của Wallace, và nghiên cứu lịch tàu thư cũng ủng hộ ngày nhận mà Darwin ghi.
Darwin và Wallace có quan hệ thế nào sau năm 1858?
Họ giữ quan hệ tôn trọng suốt đời dù bất đồng về chọn lọc giới tính và nguồn gốc trí tuệ con người. Darwin vận động trợ cấp cho Wallace năm 1881, và Wallace là một trong những người khiêng linh cữu Darwin năm 1882.
