Đối thủ trên mạng xã hội có ba dạng chính: người tranh cãi với mình về một ý kiến, antifan chuyên soi và chê một người hay một nhóm, và những tài khoản cố tình khiêu khích để gây chú ý. Cách giữ mình chung cho cả ba: không trả lời khi đang nóng, chỉ tranh luận với người thật sự muốn hiểu, dùng nút chặn và báo cáo không ngại ngần, và giữ bằng chứng khi bị đe doạ hay bôi nhọ.
Vì sao trên mạng người ta dễ thành đối thủ của nhau
Năm 2004, nhà tâm lý học John Suler công bố bài viết về "hiệu ứng mất kiềm chế trên mạng" (online disinhibition effect). Ông chỉ ra vài lý do người ta nói năng trên mạng khác ngoài đời: không thấy mặt nhau nên không thấy người kia đau; có thể ẩn danh; trả lời lúc nào cũng được nên không có áp lực phản ứng tức thời của một cuộc nói chuyện; và cảm giác không có ai đứng ra quản. Ông cũng nói hiệu ứng này có hai mặt: có người cởi mở, dám chia sẻ hơn; có người lại thô lỗ, hung hăng hơn.
Thêm vào đó, các nền tảng mạng xã hội thường đẩy những nội dung gây nhiều tương tác lên cao, và tranh cãi là thứ gây tương tác rất mạnh. Kết quả là một bình luận gay gắt dễ được nhiều người nhìn thấy hơn một bình luận ôn hoà. Hiểu điều này giúp ta bớt nghĩ rằng "cả thế giới đang chống lại mình": nhiều khi chỉ là một vài tiếng nói to được khuếch đại.
Ba kiểu đối thủ trên mạng
| Kiểu | Dấu hiệu | Có nên đáp lời không |
|---|---|---|
| Người bất đồng thật | Đưa lý lẽ, dẫn nguồn, hỏi lại khi chưa hiểu, không xúc phạm | Có thể, nếu mình có thời gian và hiểu vấn đề |
| Antifan | Theo dõi sát một người hay một nhóm, chê ở mọi bài, gom "bằng chứng" xấu | Hầu như không; đáp lại thường thành nhiên liệu |
| Kẻ khiêu khích (troll) | Cố tình nói điều sốc, lặp lại bất chấp lý lẽ, vui khi mình nổi nóng | Không; dùng nút ẩn, chặn, báo cáo |
Chữ "antifan" phổ biến trong cộng đồng người hâm mộ âm nhạc, điện ảnh: những người dành công sức theo dõi một nghệ sĩ chỉ để chê bai. Nhưng hiện tượng này không chỉ dành cho người nổi tiếng. Một chủ quán nhỏ, một người bán hàng trên mạng, một giáo viên có kênh dạy học cũng có thể có vài "antifan" của riêng mình.
Trước khi trả lời một bình luận gay gắt
Thử ba câu hỏi:
- Người này muốn hiểu, hay muốn thắng? Nếu họ đặt câu hỏi, dẫn nguồn, đó là người có thể nói chuyện. Nếu họ chỉ lặp lại lời chê, đổi chủ đề khi bị hỏi, thì không.
- Ai đang đọc? Nhiều khi mình không trả lời để thuyết phục người kia, mà để người đọc bên ngoài thấy thông tin đúng. Khi đó chỉ cần một câu trả lời bình tĩnh, có nguồn, rồi dừng.
- Mình có đang nóng không? Nếu có, đợi. Nhiều người tự đặt luật "để qua đêm": viết câu trả lời ra nháp, sáng hôm sau đọc lại rồi mới quyết định gửi hay xoá.
Có một nhận xét được giới công nghệ gọi là "định luật Brandolini": công sức để bác bỏ một điều vô lý lớn hơn rất nhiều so với công sức để nói ra nó. Vì thế, đừng cảm thấy có bổn phận phải đính chính mọi điều sai về mình. Chọn những chỗ quan trọng.
Tranh luận cho tử tế với người bất đồng
- Nhắc lại ý của người kia trước khi phản bác: "Nếu mình hiểu đúng, bạn cho rằng…". Người được hiểu đúng thường hạ giọng.
- Bàn về ý, không bàn về người. Không nhắc tuổi tác, quê quán, ngoại hình hay học vấn của người kia.
- Dẫn nguồn khi đưa số liệu, và chấp nhận khi người kia đưa nguồn tốt hơn.
- Biết chốt: "Mình nghĩ hai bên đã nói đủ, mình tôn trọng quan điểm của bạn." Không cần câu cuối cùng là của mình.
- Chuyển sang nhắn riêng nếu cuộc tranh luận có giá trị nhưng bắt đầu kéo người ngoài vào.
Khi có antifan hay bị khiêu khích
- Không đáp trả bằng giọng cùng loại. Câu chê của mình sẽ bị chụp lại và lan nhanh hơn câu chê của họ.
- Dùng công cụ của nền tảng: ẩn bình luận, hạn chế tài khoản, chặn, lọc từ khoá. Đây không phải là hèn; đó là quyền quản lý không gian của mình.
- Đừng tự đi tìm đọc. Rất nhiều người tổn thương vì tự gõ tên mình để xem người ta nói gì. Nhờ một người tin cậy đọc giúp nếu cần nắm tình hình.
- Không huy động người hâm mộ, bạn bè đi "phản công". Cuộc chiến giữa hai phe người hâm mộ thường kéo dài hơn và để lại nhiều tổn thương hơn chuyện ban đầu.
- Tập trung vào những người đang ủng hộ mình. Một vài antifan to tiếng không đại diện cho số đông lặng lẽ.
Khi đã sang mức quấy rối, bôi nhọ, đe doạ
Có những thứ không còn là bất đồng: đe doạ đánh, đe doạ tới gia đình, tung thông tin cá nhân như địa chỉ nhà, số điện thoại, ảnh riêng tư, bịa chuyện để bôi nhọ, nhắn tin quấy rối liên tục. Khi đó:
- Giữ bằng chứng: chụp màn hình có ngày giờ, lưu đường dẫn tới bài viết, tên tài khoản. Làm trước khi chặn hay báo cáo, vì nội dung có thể bị xoá.
- Báo cáo với nền tảng theo đúng mục quấy rối, đe doạ, lộ thông tin cá nhân.
- Nói với người thân tin cậy. Với học sinh, hãy kể cho cha mẹ, thầy cô.
- Báo cơ quan công an khi có đe doạ an toàn hoặc bị xúc phạm, bôi nhọ nghiêm trọng. Pháp luật Việt Nam có quy định xử lý hành vi xúc phạm danh dự, nhân phẩm, đưa thông tin sai sự thật và đe doạ người khác trên không gian mạng. Nếu cần biết chính xác quyền của mình, hãy hỏi luật sư.
Đừng thành antifan của ai
Cũng nên tự soi lại. Nếu bạn thấy mình thường xuyên vào trang của một người chỉ để thấy khó chịu, lưu ảnh chụp những lỗi của họ, hay háo hức chờ họ vấp ngã, có lẽ bạn đang dần thành antifan của người đó. Một cách thoát đơn giản: bỏ theo dõi, tắt gợi ý về họ, và hỏi mình vì sao người này lại chiếm nhiều chỗ trong đầu mình đến vậy. Nhiều khi câu trả lời nằm ở chính điều mình đang mong muốn mà chưa có.
Góc nhìn hôm nay
Trên mạng, mình không chọn được ai sẽ xuất hiện trong phần bình luận, nhưng chọn được ai sẽ được mình đáp lời. Một nguyên tắc dễ nhớ: tranh luận với người muốn hiểu, im lặng với người muốn thắng, và báo cáo người muốn làm hại.
Muốn đọc thêm, bài viết gốc "The Online Disinhibition Effect" của John Suler (2004) khá ngắn và dễ đọc. Cuốn So You've Been Publicly Shamed (2015) của Jon Ronson kể những câu chuyện có thật về các cơn bão chỉ trích trên mạng, giúp hiểu cảm giác ở cả hai phía.
Câu hỏi thường gặp
Antifan là gì?
Antifan là người dành công sức theo dõi một người, thường là nghệ sĩ hay người có tiếng, chỉ để chê bai, soi lỗi. Hiện tượng này không chỉ có với người nổi tiếng mà cả với chủ quán, người bán hàng hay người làm nội dung bình thường.
Có nên trả lời bình luận tiêu cực trên mạng không?
Chỉ nên trả lời khi người kia có vẻ muốn hiểu, hoặc khi cần đính chính thông tin sai cho người đọc khác. Với kẻ cố tình khiêu khích, cách tốt nhất là ẩn, chặn và báo cáo thay vì đáp lời.
Vì sao người ta hung hăng trên mạng hơn ngoài đời?
Nhà tâm lý học John Suler gọi đó là hiệu ứng mất kiềm chế trên mạng: không thấy mặt nhau, có thể ẩn danh, không bị phản ứng tức thời và cảm giác không ai quản khiến nhiều người nói những điều ngoài đời họ không nói.
Bị bôi nhọ, đe doạ trên mạng thì làm gì?
Chụp màn hình có ngày giờ và lưu đường dẫn trước, rồi báo cáo với nền tảng, kể với người thân tin cậy và báo công an nếu có đe doạ hoặc xúc phạm nghiêm trọng. Hỏi luật sư nếu cần biết rõ quyền của mình.
Làm sao để không bị cuốn vào tranh cãi trên mạng?
Đặt luật chờ qua đêm trước khi trả lời lúc đang nóng, tự hỏi người kia muốn hiểu hay muốn thắng, và chấp nhận không cần câu nói cuối cùng là của mình.
