Ngày 31 tháng 3 năm 1837, trong salon của công nương Cristina Belgiojoso ở Paris, hai nghệ sĩ dương cầm lừng danh nhất châu Âu, Franz Liszt và Sigismond Thalberg, lần lượt biểu diễn trong cùng một đêm nhạc từ thiện. Không có giám khảo, không có giải thưởng, nhưng cả Paris coi đó là cuộc đấu. Lời phán được truyền lại của bà chủ nhà, rằng Thalberg là nghệ sĩ dương cầm số một thế giới còn Liszt là người duy nhất, đã thành câu kết kinh điển: một hoà mà ai cũng hiểu là nghiêng về Liszt.
Hai nghệ sĩ, hai phong cách
Franz Liszt (1811–1886) sinh ở Raiding, Hungary (nay thuộc Áo), học Czerny ở Vienna, đến Paris từ năm 12 tuổi. Đến giữa thập niên 1830, ông là thần tượng: chơi với sức mạnh, sự phô diễn và cảm xúc chưa ai thấy, sẵn sàng biến cây đàn thành dàn nhạc. Ông chịu ảnh hưởng lớn của nghệ sĩ violin Paganini, người ông nghe năm 1832.
Sigismond Thalberg (1812–1871) sinh ở Pâquis gần Genève, theo nhiều nguồn là con ngoài giá thú của một nhà quý tộc Áo. Ông học ở Vienna, có phong thái lịch lãm, điềm tĩnh: ngồi gần như bất động khi chơi, tiếng đàn tròn đầy, mượt mà. Ông nổi tiếng với kỹ thuật được gọi là "hiệu ứng ba tay": giai điệu đặt ở quãng giữa cây đàn, chuyển qua lại giữa hai ngón cái, trong khi hai bàn tay dàn những chuỗi hợp âm rải lên xuống phía trên và dưới. Người nghe có cảm giác ba bàn tay đang chơi cùng lúc.
Khi Liszt vắng mặt
Năm 1835, Liszt rời Paris cùng nữ bá tước Marie d'Agoult đến sống ở Genève. Đúng lúc đó, năm 1836, Thalberg đến Paris và gây sốt. Giới phê bình, trong đó có nhà phê bình âm nhạc có ảnh hưởng François-Joseph Fétis, ca ngợi ông như người mở ra kỷ nguyên mới của nghệ thuật dương cầm.
Nghe tin, Liszt về Paris một thời gian ngắn năm 1836, nhưng Thalberg đã rời đi. Liszt bèn viết một bài phê bình dài, gay gắt về các tác phẩm của Thalberg, đăng trên tờ Revue et Gazette musicale đầu năm 1837, cho rằng chúng nghèo nàn, lặp lại, chỉ là mánh khoé kỹ thuật. Fétis đáp lại bênh Thalberg. Báo chí Paris chia hai phe; cuộc khẩu chiến trên giấy chờ một cuộc đối mặt.
Đêm 31 tháng 3 năm 1837
Công nương Cristina Belgiojoso là một nhà quý tộc Ý lưu vong ở Paris, có salon nổi tiếng, tích cực quyên góp cho những người Ý tị nạn. Bà mời cả hai nghệ sĩ đến chơi trong một buổi hoà nhạc từ thiện, vé bán giá cao cho giới thượng lưu.
Theo các bản kể thời đó:
- Thalberg chơi bản Fantasia trên chủ đề Moïse (từ opera Moïse của Rossini), tác phẩm nổi tiếng nhất của ông, đầy "hiệu ứng ba tay".
- Liszt chơi bản Fantasia lớn trên chủ đề Niobe (từ opera của Giovanni Pacini), một tác phẩm phô diễn kỹ thuật cực độ.
Không có tuyên bố người thắng chính thức. Câu kết nổi tiếng nhất được gán cho chính bà Belgiojoso: Thalberg là nghệ sĩ dương cầm số một thế giới, còn Liszt là người duy nhất. Câu này được ghi lại trong các tài liệu thời đó và nhắc lại trong tiểu sử Liszt, dù như mọi câu nói nổi tiếng, chữ chính xác có thể đã được gọt lại khi truyền tai.
So hai nghệ sĩ
| Liszt | Thalberg | |
|---|---|---|
| Phong thái biểu diễn | Kịch tính, bùng nổ, động tác lớn | Điềm tĩnh, lịch lãm, gần như bất động |
| Thế mạnh | Sức mạnh, màu sắc dàn nhạc, ứng tác, cảm xúc | Âm thanh tròn đầy, hát trên phím đàn, kỹ thuật "ba tay" |
| Sáng tác | Hàng trăm tác phẩm, sau này là thơ giao hưởng, sonata cung Si thứ | Chủ yếu fantasia trên chủ đề opera, ít được chơi ngày nay |
| Cuối sự nghiệp | Thôi lưu diễn năm 1847, chuyển sang chỉ huy, sáng tác, dạy học | Lưu diễn tới cả châu Mỹ, rồi nghỉ hưu ở Posillipo gần Napoli, trồng nho làm rượu |
Hexaméron: sáu nghệ sĩ trên một chủ đề
Cũng năm 1837, bà Belgiojoso nảy ra ý tưởng một tác phẩm chung: sáu nghệ sĩ dương cầm nổi tiếng nhất Paris mỗi người viết một biến tấu trên khúc hành khúc trong opera I puritani của Bellini. Kết quả là bộ Hexaméron, với các biến tấu của Liszt, Thalberg, Johann Peter Pixis, Henri Herz, Carl Czerny và Frédéric Chopin. Liszt viết phần mở đầu, các đoạn nối và phần kết, nên tác phẩm thường được in dưới tên ông.
Đây là hình ảnh đẹp của một thời đại kình địch: những đối thủ cùng đặt tên mình vào một bản nhạc, mỗi người khoe phong cách riêng trên cùng một giai điệu.
Kình địch làm gì cho đàn piano
Cuộc đua giữa Liszt, Thalberg và các nghệ sĩ cùng thời thúc đẩy cả kỹ thuật lẫn nhạc cụ. Các hãng đàn như Érard và Pleyel cải tiến cơ cấu búa, khung đàn để chịu được lối chơi dữ dội; các nhà soạn nhạc khai thác những âm vực, kỹ thuật mới. Liszt cũng hấp thu "hiệu ứng ba tay" vào tác phẩm của chính mình.
Cuộc đối đầu năm 1837 cũng góp phần tạo ra hình mẫu nghệ sĩ biểu diễn ngôi sao, được công chúng hâm mộ cuồng nhiệt. Vài năm sau, Liszt là người đầu tiên tổ chức những buổi biểu diễn piano độc tấu cả chương trình, mà ông gọi là "recital". Đến đầu thập niên 1840, sự cuồng nhiệt quanh Liszt lớn đến mức nhà thơ Heinrich Heine đặt ra chữ "Lisztomania".
Về lâu dài, Liszt thắng rõ ràng: ông trở thành một trong những nhà soạn nhạc quan trọng nhất thế kỷ 19, còn tác phẩm của Thalberg gần như chỉ còn trong sách sử. Nhưng ở thời điểm 1837, chiến thắng đó không hề hiển nhiên.
Góc nhìn hôm nay
- Vắng mặt là để trống sân cho đối thủ. Thalberg nổi lên đúng lúc Liszt rời Paris. Trong kinh doanh hay sự nghiệp, chỗ trống bạn để lại sẽ có người lấp.
- Chê đối thủ trên báo thường phản tác dụng. Bài phê bình gay gắt của Liszt bị nhiều người coi là ghen tị. Cuối cùng chỉ có màn biểu diễn mới trả lời được.
- Phong cách riêng quan trọng hơn hơn thua một đêm. Thalberg và Liszt không cần thắng nhau để có khán giả riêng.
- Thắng lâu dài nhờ chiều sâu. Kỹ thuật làm nên tên tuổi một mùa; sáng tác với chiều sâu mới làm nên tên tuổi trăm năm.
Muốn nghe để so: nhiều nghệ sĩ dương cầm hiện đại đã thu âm các fantasia của Thalberg, và bản Hexaméron có nhiều bản ghi. Về tiểu sử, bộ ba tập của Alan Walker về Liszt, tập đầu là Franz Liszt: The Virtuoso Years (1983), kể chi tiết cuộc đối đầu. Ở Raiding, Áo có Nhà Liszt (Liszt-Haus) nơi ông chào đời.
Câu hỏi thường gặp
Ai thắng trong cuộc đấu piano giữa Liszt và Thalberg?
Không có người thắng chính thức. Câu được truyền lại của bà chủ nhà Cristina Belgiojoso, rằng Thalberg là nghệ sĩ số một thế giới còn Liszt là người duy nhất, thường được hiểu là nghiêng về Liszt.
Cuộc đấu Liszt – Thalberg diễn ra khi nào?
Ngày 31 tháng 3 năm 1837, trong salon của công nương Cristina Belgiojoso ở Paris, trong một buổi hoà nhạc từ thiện ủng hộ người Ý tị nạn.
Hiệu ứng ba tay của Thalberg là gì?
Đó là kỹ thuật đặt giai điệu ở quãng giữa bàn phím, chuyển giữa hai ngón cái, trong khi hai bàn tay chơi những chuỗi hợp âm rải phía trên và dưới. Người nghe có cảm giác như có ba bàn tay cùng chơi.
Hexaméron là tác phẩm gì?
Hexaméron (1837) là bộ biến tấu chung của sáu nghệ sĩ dương cầm: Liszt, Thalberg, Pixis, Herz, Czerny và Chopin, trên khúc hành khúc từ opera I puritani của Bellini. Liszt viết phần mở đầu, các đoạn nối và phần kết.
Lisztomania là gì?
Đó là chữ nhà thơ Heinrich Heine đặt ra vào đầu thập niên 1840 để chỉ sự hâm mộ cuồng nhiệt mà Liszt tạo ra ở các buổi biểu diễn, được coi là một trong những hiện tượng "ngôi sao" đầu tiên của âm nhạc.
