Marvel và DC: kình địch truyện tranh siêu anh hùng hơn 80 năm

Marvel và DC là hai nhà xuất bản truyện tranh siêu anh hùng lớn nhất nước Mỹ. DC đi trước: Superman ra mắt năm 1938 trong Action Comics số 1 và mở ra cả thể loại. Marvel (tiền thân là Timely Comics, 1939) vượt lên từ thập niên 1960 nhờ những nhân vật "có vấn đề như người thường". Hơn tám mươi năm, hai bên vừa giành độc giả, vừa thỉnh thoảng làm truyện chung, và thậm chí cùng đứng tên một nhãn hiệu.

Đây là cuộc kình địch của hai cách kể chuyện, và cũng là bài học về việc người đi trước tạo ra thị trường, người đi sau làm nó phong phú.

DC mở thị trường

Công ty tiền thân của DC — National Allied Publications — được lập năm 1934. Năm 1937 ra tạp chí Detective Comics, từ đó có chữ "DC". Tháng 6/1938, Action Comics số 1 đăng truyện Superman của Jerry Siegel và Joe Shuster; năm 1939, Batman xuất hiện trong Detective Comics số 27. Wonder Woman ra đời năm 1941. Thể loại siêu anh hùng bùng nổ trong thời gọi là Kỷ nguyên Vàng của truyện tranh Mỹ.

Năm 1939, nhà xuất bản tạp chí Martin Goodman lập Timely Comics, ra Marvel Comics số 1, rồi năm 1941 có Captain America của Joe Simon và Jack Kirby. Sau chiến tranh, siêu anh hùng hết thời, cả hai chuyển sang truyện miền Tây, truyện tình cảm, truyện kinh dị.

Thập niên 1960: Marvel lật ngược thế cờ

Năm 1956, DC làm mới nhân vật Flash, mở đầu Kỷ nguyên Bạc; năm 1960 DC ra nhóm Justice League of America. Giai thoại phổ biến kể rằng Goodman nghe tin truyện nhóm siêu anh hùng của DC bán chạy, liền bảo biên tập viên Stan Lee làm một nhóm tương tự. Kết quả là Fantastic Four số 1 (1961) của Lee và Jack Kirby. Chi tiết về cuộc nói chuyện dẫn tới quyết định này có nhiều phiên bản, nên nên coi là giai thoại; nhưng việc Marvel phản ứng trước thành công của DC là chắc chắn.

Điều làm nên khác biệt: nhân vật Marvel cãi nhau, lo tiền nhà, bị người đời nghi ngờ. Spider-Man (1962, Lee và Steve Ditko) là cậu thiếu niên vừa cứu người vừa lo bài vở. Đối thủ đi trước có những vị thần hoàn hảo; kẻ đến sau chọn những con người có khuyết điểm.

Bị chính đối thủ phân phối

Trong khoảng 1957–1968, Marvel phát hành truyện qua Independent News — công ty phân phối thuộc cùng chủ sở hữu với DC — và theo thoả thuận chỉ được phát hành số đầu truyện giới hạn mỗi tháng (khoảng tám rồi tăng dần). Marvel phải chọn lọc rất kỹ từng tựa. Khi thoả thuận này chấm dứt cuối thập niên 1960, Marvel mở rộng mạnh và tới thập niên 1970 thường bán nhiều hơn DC.

Những lần đụng nhau

• Swamp Thing và Man-Thing (1971): Marvel ra Man-Thing tháng 5/1971, DC ra Swamp Thing tháng 7/1971 — hai sinh vật đầm lầy rất giống nhau. Người viết hai nhân vật, Gerry Conway và Len Wein, khi đó ở chung một căn hộ. Đến nay vẫn được coi là trùng hợp, không phải chép nhau.
• Captain Marvel: DC từng kiện hãng Fawcett vì nhân vật Captain Marvel quá giống Superman; Fawcett ngừng xuất bản nhân vật năm 1953. Marvel sau đó đăng ký tên Captain Marvel cho nhân vật của mình. Khi DC mua quyền các nhân vật cũ của Fawcett, họ phải gọi tên tựa truyện là Shazam! vì Marvel đã giữ chữ "Captain Marvel".
• Nhãn hiệu chung: ở Mỹ, chữ "super hero" (và các biến thể) được đăng ký nhãn hiệu đứng tên chung DC và Marvel từ nhiều thập niên. Hai đối thủ cùng giữ một từ — một hiện tượng hiếm có.

Làm truyện chung

Những lần hợp tác này cho thấy độc giả muốn thấy hai thế giới chạm nhau, và cả hai công ty hiểu rằng kình địch là tài sản bán hàng — miễn là không ai chịu thiệt về hình ảnh.

Từ giấy lên màn ảnh

Từ năm 1969, DC thuộc tập đoàn sở hữu hãng phim Warner Bros. Marvel đi đường gian nan hơn: phá sản năm 1996, bán quyền làm phim một số nhân vật cho nhiều hãng khác nhau, rồi tự làm phim từ Iron Man (2008). Năm 2009, Disney mua Marvel. Vũ trụ điện ảnh Marvel thành công lớn trong thập niên 2010, còn DC dựng vũ trụ điện ảnh riêng từ năm 2013 với kết quả lên xuống hơn. Ở màn ảnh, lần này Marvel lại là người đặt chuẩn và DC phải đuổi theo — ngược hẳn với thời 1938.

Kình địch làm cả hai giỏi lên

• DC tạo ra khuôn mẫu siêu anh hùng; Marvel làm nó gần đời thường hơn; DC sau đó cũng đưa vào nhân vật nhiều chiều hơn, tiêu biểu là các truyện dành cho người lớn của thập niên 1980.
• Họa sĩ và nhà văn chuyển qua lại giữa hai nhà, mang theo ý tưởng. Kình địch giữa hai công ty là kình địch về chất lượng, còn giới sáng tác thì là một cộng đồng.
• Độc giả hưởng lợi: hai phong cách song song khiến thể loại không bị đơn điệu.

Giới hâm mộ hai bên cũng có văn hoá "phe" riêng, tranh luận ai mạnh hơn ai từ thời đọc truyện giấy tới mạng xã hội. Phần lớn là tranh luận vui; chính sự gắn bó đó giữ cho cả hai thương hiệu sống qua những năm doanh số truyện giấy đi xuống.

Góc nhìn hôm nay

1. Người đi sau thắng bằng góc nhìn khác, không bằng bản sao. Fantastic Four có thể bắt đầu như phản ứng với Justice League, nhưng nó thành công vì khác hẳn.
2. Khi bị đối thủ giới hạn, hãy chọn lọc. Chỉ được ra ít đầu truyện mỗi tháng buộc Marvel đầu tư vào từng tựa — điều kiện khó đã nuôi ra chất lượng.
3. Đăng ký tên trước. Câu chuyện Captain Marvel – Shazam cho thấy ai giữ nhãn hiệu thì người đó có quyền gọi tên. Ở Việt Nam, đăng ký nhãn hiệu tại Cục Sở hữu trí tuệ trước khi tung sản phẩm là việc rẻ hơn nhiều so với tranh chấp sau này.
4. Hợp tác với đối thủ có thể làm lớn cả hai. Các truyện chung bán chạy vì đem độc giả bên này sang bên kia.

Muốn đọc thêm: Marvel Comics: The Untold Story (2012) của Sean Howe; Men of Tomorrow (2004) của Gerard Jones kể buổi đầu của ngành và nhà sáng tạo Superman. Ở Việt Nam, nhiều tựa truyện của cả hai nhà đã có bản dịch chính thức — đọc song song một tập của mỗi bên là cách nhanh nhất để thấy hai giọng kể khác nhau.