Tháng 8/1997, Microsoft bỏ 150 triệu USD mua cổ phiếu không có quyền biểu quyết của Apple và cam kết tiếp tục làm bộ Office cho máy Mac ít nhất 5 năm. Đổi lại, Apple đặt Internet Explorer làm trình duyệt mặc định và hai bên khép lại các tranh chấp bằng sáng chế. Thương vụ không lớn về tiền, nhưng nó giữ cho Apple sống qua giai đoạn khó nhất và cho thấy hai kình địch có thể cần nhau hơn họ muốn thừa nhận.
Đây là câu chuyện về một cặp đối thủ đã đi qua đủ ba trạng thái: cộng tác, kiện nhau, rồi bắt tay — và mỗi trạng thái đều có lý do kinh doanh rất tỉnh táo.
Hai công ty lớn lên cùng nhau
Apple ra đời năm 1976, Microsoft năm 1975. Hai nhà sáng lập Steve Jobs và Bill Gates gần như cùng tuổi, cùng nhìn thấy máy tính cá nhân sẽ vào từng nhà. Nhưng họ đặt cược vào hai chỗ khác nhau: Apple làm cả phần cứng lẫn phần mềm, khép kín; Microsoft chỉ bán phần mềm và để hãng khác lo máy.
Đầu thập niên 1980, quan hệ của họ là quan hệ khách hàng – nhà cung cấp. Microsoft viết phần mềm cho máy Macintosh ra mắt năm 1984; các bản Word và Excel đầu tiên cho Mac xuất hiện giữa thập niên 1980 và từng là lý do nhiều người mua Mac. Apple cần ứng dụng hay để bán máy; Microsoft cần một nền tảng có giao diện đồ hoạ để thử sức.
Vấn đề nằm ở chỗ: khi làm phần mềm cho Mac, Microsoft hiểu rất rõ giao diện cửa sổ, biểu tượng, chuột hoạt động thế nào. Năm 1985, Microsoft tung Windows 1.0 chạy trên máy IBM PC và máy tương thích.
Vụ kiện "giao diện" 1988–1994
Năm 1985, dưới thời CEO John Sculley, Apple ký với Microsoft một thoả thuận cấp phép một số yếu tố hình ảnh của Mac để Microsoft dùng trong Windows 1.0 và các sản phẩm khác. Khi Windows 2.0 ra đời, Apple cho rằng Microsoft đã đi quá phạm vi thoả thuận và năm 1988 khởi kiện, cho rằng Windows chép "cái nhìn và cảm giác" (look and feel) của Mac.
Toà án ở California xét từng yếu tố giao diện và kết luận phần lớn hoặc nằm trong giấy phép năm 1985, hoặc là ý tưởng chung không được bảo hộ. Apple thua; phúc thẩm năm 1994 giữ nguyên. Nhiều người còn nhắc thêm chi tiết đáng chú ý: chính Apple cũng từng học ý tưởng giao diện đồ hoạ từ phòng thí nghiệm Xerox PARC sau chuyến thăm năm 1979, và Xerox cũng từng kiện Apple rồi thua.
Bài học pháp lý ở đây khá rõ: một ý tưởng giao diện chung không thể khoá độc quyền mãi, và một chữ ký cấp phép vội vàng có thể đắt hơn cả chục năm kiện tụng.
Apple ở đáy, Microsoft ở đỉnh
Giữa thập niên 1990, Windows 95 bán chạy khắp thế giới, còn Apple thua lỗ liên tiếp, đổi CEO nhiều lần, dòng sản phẩm rối rắm. Cuối năm 1996, Apple mua NeXT — công ty Jobs lập sau khi rời Apple năm 1985 — và Jobs quay về, ban đầu với vai trò cố vấn rồi CEO tạm quyền.
Cùng lúc đó, Microsoft đang bị chính phủ Mỹ để mắt vì vị thế quá lớn trên thị trường hệ điều hành; vụ kiện chống độc quyền lớn của Bộ Tư pháp Mỹ khởi động năm 1998. Nhiều nhà phân tích cho rằng một Apple còn sống là bằng chứng tiện lợi rằng thị trường vẫn có cạnh tranh. Microsoft chưa bao giờ nói thẳng đó là động cơ, nên đây vẫn là cách đọc của người ngoài chứ không phải sự thật đã xác nhận.
Sân khấu Macworld Boston, 6/8/1997
Tại hội nghị Macworld ở Boston, Jobs công bố thoả thuận với Microsoft. Gương mặt Bill Gates hiện trên màn hình lớn qua vệ tinh, và một phần khán giả — những người dùng Mac trung thành — đã la ó. Khoảnh khắc ấy được ghi hình và về sau trở thành một trong những đoạn phim nổi tiếng nhất của ngành.
Jobs nói với khán giả rằng phải bỏ cái ý nghĩ cho rằng Apple muốn thắng thì Microsoft phải thua. Câu này được trích nhiều nhất vì nó lật ngược cả một thập niên khán giả quen nghĩ về hai hãng như hai phe.
| Bên | Đưa ra | Nhận về |
|---|---|---|
| Microsoft | 150 triệu USD mua cổ phiếu không quyền biểu quyết; cam kết làm Office cho Mac 5 năm | Internet Explorer thành trình duyệt mặc định trên Mac; chấm dứt tranh chấp bằng sáng chế |
| Apple | Mặc định Internet Explorer; thoả thuận cấp phép chéo bằng sáng chế | Tiền mặt, nhưng quan trọng hơn là niềm tin rằng Mac vẫn có phần mềm văn phòng |
Con số 150 triệu USD không cứu Apple về mặt tài chính — Apple khi đó vẫn còn tiền mặt. Thứ có giá trị là lời cam kết Office. Doanh nghiệp, trường học, văn phòng chỉ mua Mac nếu chắc chắn mở được tệp Word, Excel. Nếu Microsoft ngừng làm Office cho Mac, Mac gần như mất chỗ trong văn phòng.
Từ đối tác lại thành đối thủ, nhưng khác kiểu
Sau 1997, Apple hồi phục với iMac (1998), rồi iPod (2001), iPhone (2007). Cuộc so kè với Microsoft không biến mất mà chuyển sang chỗ khác: máy nghe nhạc (iPod đối đầu Zune), điện thoại, máy tính bảng, và trên quảng cáo. Loạt quảng cáo "Get a Mac" (2006–2009) dựng hai nhân vật một trẻ trung thoải mái, một mặc vest cứng nhắc để chọc vào máy chạy Windows — đó là kiểu kình địch công khai, có duyên, không ai kiện ai.
Tháng 5/2007, Jobs và Gates cùng ngồi trên sân khấu hội nghị D: All Things Digital trong một buổi trò chuyện dài, nói khá nhiều điều tử tế về nhau. Đến năm 2014, Microsoft đưa Office lên iPad — dấu hiệu rằng dưới thời CEO mới, hãng chọn đem phần mềm tới nơi khách hàng đang dùng thay vì giữ khách trong nhà mình.
Ai thắng?
Câu hỏi này đổi đáp án theo từng thập niên. Thập niên 1990, Microsoft thắng rõ ở máy tính cá nhân. Thập niên 2000–2010, Apple thắng ở thiết bị di động. Trong những năm gần đây, cả hai thay nhau nằm trong nhóm công ty có giá trị thị trường lớn nhất thế giới, nhưng kiếm tiền theo cách rất khác: Apple chủ yếu từ thiết bị và dịch vụ đi kèm, Microsoft chủ yếu từ phần mềm doanh nghiệp và điện toán đám mây. Nói cách khác, họ đã tự tách khỏi nhau đủ xa để không còn phải giành cùng một miếng.
Kình địch đã đẩy nhau lên thế nào
- Apple buộc Microsoft làm giao diện tử tế hơn. Windows lấy Mac làm thước đo suốt nhiều năm, từ cửa sổ, biểu tượng đến cách cài phần mềm.
- Microsoft buộc Apple học cách hợp tác. Mô hình khép kín tuyệt đối suýt giết Apple; từ 1997, Apple học cách chấp nhận phần mềm của người khác trên máy mình, rồi sau này mở kho ứng dụng cho cả thế giới.
- Cả hai buộc nhau giữ khách bằng chất lượng. Người dùng có lựa chọn thật, nên không hãng nào ngủ yên được lâu.
Góc nhìn hôm nay: bắt tay với đối thủ khi nào là đúng
Câu chuyện 1997 hay được dùng để dạy khái niệm co-opetition — vừa cạnh tranh vừa hợp tác — trong sách cùng tên của Adam Brandenburger và Barry Nalebuff (1996). Vài điều có thể mang về dùng:
- Hỏi xem đối thủ có đang giữ thứ khách của mình cần không. Apple cần Office không phải vì thích Microsoft, mà vì khách cần Office. Nếu đối thủ kiểm soát một mắt xích khách hàng không thể bỏ, bắt tay có khi là cách giữ khách.
- Hợp tác ở chỗ không phải lõi. Apple không nhường thiết kế máy, hệ điều hành. Microsoft không nhường Windows. Họ chỉ hợp tác ở vùng giao nhau.
- Viết rõ phạm vi. Thoả thuận 1985 mơ hồ đã đẻ ra sáu năm kiện tụng. Thoả thuận 1997 ghi rõ thời hạn, phạm vi, nghĩa vụ.
- Nuốt tự ái trước khách hàng của chính mình. Jobs đứng trên sân khấu chịu tiếng la ó để giải thích một quyết định đúng. Người làm ăn nhỏ cũng vậy: đôi khi phải giải thích với nhân viên vì sao mình mua hàng của tiệm đối diện.
Muốn hiểu thêm có thể đọc tiểu sử Steve Jobs của Walter Isaacson (2011), xem đoạn ghi hình Macworld 1997 và buổi trò chuyện D5 năm 2007, cùng phim tài liệu Triumph of the Nerds (1996) của Robert X. Cringely kể giai đoạn đầu ngành máy tính cá nhân.
Câu hỏi thường gặp
Microsoft có thật sự cứu Apple năm 1997 không?
Không hẳn về tiền: 150 triệu USD là khoản nhỏ so với quy mô Apple khi đó. Thứ quan trọng là cam kết làm Office cho Mac 5 năm, giúp doanh nghiệp và trường học yên tâm tiếp tục mua Mac. Cùng với việc Jobs tinh gọn sản phẩm và iMac ra đời năm 1998, thoả thuận này giúp Apple vượt qua giai đoạn khó nhất.
Vì sao Apple kiện Microsoft năm 1988?
Apple cho rằng Windows 2.0 chép giao diện đồ hoạ của Mac vượt quá phạm vi giấy phép đã ký năm 1985. Toà án xét từng yếu tố và kết luận phần lớn nằm trong giấy phép hoặc là ý tưởng chung không được bảo hộ. Apple thua, phúc thẩm năm 1994 giữ nguyên phán quyết.
Khán giả Macworld 1997 phản ứng thế nào khi thấy Bill Gates?
Khi gương mặt Gates hiện trên màn hình lớn qua vệ tinh, một phần khán giả là người dùng Mac trung thành đã la ó. Jobs phải giải thích rằng Apple không cần Microsoft thua mới thắng được. Đoạn phim này nay hay được dùng trong các khoá học chiến lược.
Apple và Microsoft bây giờ còn là đối thủ không?
Vẫn cạnh tranh ở máy tính cá nhân, máy tính bảng và dịch vụ, nhưng trọng tâm kinh doanh đã tách xa: Apple sống chủ yếu nhờ thiết bị và dịch vụ đi kèm, Microsoft nhờ phần mềm doanh nghiệp và điện toán đám mây. Office vẫn có trên Mac và iPhone, cho thấy hai bên vẫn cần nhau ở vùng giao nhau.
Co-opetition là gì?
Là trạng thái vừa cạnh tranh vừa hợp tác giữa hai doanh nghiệp, được Brandenburger và Nalebuff phổ biến qua cuốn sách cùng tên năm 1996. Hai bên giành nhau khách ở mảng này nhưng hợp tác ở mảng khác vì cùng có lợi. Thoả thuận Apple – Microsoft 1997 là ví dụ kinh điển.
