Apple kiện Samsung tại toà liên bang ở California vào tháng 4/2011, cho rằng các mẫu điện thoại và máy tính bảng Galaxy chép thiết kế và tính năng của iPhone, iPad. Sau phán quyết của bồi thẩm đoàn năm 2012, nhiều lần tính lại tiền bồi thường, một án lệ ở Toà án Tối cao Mỹ năm 2016 và phiên xử lại năm 2018, hai bên dàn xếp vào tháng 6/2018 với điều khoản không công bố. Trong suốt bảy năm đó, Samsung vẫn là một trong những nhà cung cấp linh kiện quan trọng của Apple.
Đây là kiểu kình địch lạ: vừa ra toà với nhau, vừa ký hợp đồng mua bán với nhau. Hiểu được nó là hiểu cách các ngành công nghệ lớn vận hành.
Bối cảnh: điện thoại màn hình cảm ứng thay đổi mọi thứ
iPhone ra mắt năm 2007, iPad năm 2010. Cùng lúc, hệ điều hành Android của Google mở cho mọi hãng dùng, và Samsung nhanh chóng trở thành hãng làm điện thoại Android lớn nhất với dòng Galaxy S từ năm 2010. Theo tiểu sử Steve Jobs của Walter Isaacson, Jobs từng nói ông sẵn sàng dốc toàn lực chống lại Android, coi đó là sản phẩm ăn cắp ý tưởng. Mục tiêu của ông là Google, nhưng Google không làm điện thoại bán đại trà khi đó — nên mũi kiện nhắm vào hãng phần cứng nổi bật nhất dùng Android: Samsung.
Điều trớ trêu: Samsung là nhà cung cấp chip nhớ, màn hình và từng sản xuất bộ vi xử lý cho chính iPhone. Một bên mua hàng tỷ USD linh kiện của bên kia, rồi kiện bên kia chép sản phẩm của mình.
Apple kiện cái gì
Đơn kiện không phải "Samsung bắt chước nói chung" mà dựa trên từng bằng sáng chế cụ thể. Có hai loại:
| Loại bằng sáng chế | Ví dụ trong vụ kiện | Bảo hộ cái gì |
|---|---|---|
| Bằng kiểu dáng (design patent) | Mặt trước chữ nhật bo góc, viền mỏng; lưới biểu tượng màn hình chính | Hình dáng nhìn thấy được của sản phẩm |
| Bằng sáng chế tiện ích (utility patent) | Hiệu ứng "nảy" khi cuộn tới cuối trang; chụm hai ngón để phóng to; chạm hai lần để phóng to | Cách một chức năng hoạt động |
Samsung kiện ngược, dựa vào các bằng sáng chế về truyền dữ liệu không dây mà hãng nắm giữ. Một phần trong đó là bằng sáng chế thiết yếu cho tiêu chuẩn viễn thông, vốn phải cấp phép với điều kiện công bằng, hợp lý, không phân biệt đối xử — nên khó dùng làm vũ khí.
Diễn biến chính, 2011–2018
- 4/2011: Apple nộp đơn tại Toà án Liên bang quận Bắc California, khu San Jose. Thẩm phán Lucy Koh thụ lý.
- 2011–2012: Cuộc chiến lan ra khoảng mười quốc gia. Ở Đức, Galaxy Tab 10.1 bị lệnh cấm bán tạm thời. Ở Úc, việc bán máy tính bảng của Samsung cũng bị trì hoãn một thời gian.
- 8/2012: Bồi thẩm đoàn ở San Jose kết luận Samsung vi phạm nhiều bằng sáng chế, tuyên bồi thường khoảng 1,05 tỷ USD. Đây là con số được đưa tin khắp thế giới.
- 2012–2013: Thẩm phán thấy một phần cách tính tiền sai, cho xử lại phần bồi thường của một số mẫu máy. Tổng tiền được tính lại nhiều lần.
- 2014: Vụ kiện thứ hai, về các mẫu máy đời mới hơn, kết thúc tại bồi thẩm đoàn với khoản bồi thường khoảng 120 triệu USD cho Apple — nhỏ hơn rất nhiều so với yêu cầu.
- 12/2016: Toà án Tối cao Mỹ xử vụ Samsung v. Apple — vụ đầu tiên về bằng kiểu dáng mà toà này xét sau hơn một thế kỷ. Câu hỏi: vi phạm kiểu dáng thì phải nộp lợi nhuận của cả chiếc điện thoại hay chỉ của bộ phận mang kiểu dáng đó? Toà nhất trí rằng "sản phẩm" có thể là một bộ phận, rồi trả hồ sơ về toà dưới.
- 5/2018: Bồi thẩm đoàn xử lại phần kiểu dáng, tuyên khoảng 539 triệu USD.
- 6/2018: Hai bên báo cho toà rằng đã dàn xếp. Điều khoản không công bố.
Chuyện "không ngầu bằng" ở toà Anh
Ở Anh, Samsung chủ động xin toà xác nhận Galaxy Tab không vi phạm kiểu dáng đăng ký của Apple. Năm 2012, thẩm phán Colin Birss kết luận người dùng sẽ không nhầm hai sản phẩm, với một nhận xét được trích khắp nơi: máy của Samsung thiếu cái vẻ giản dị tột độ của iPad, chúng "không ngầu bằng". Samsung thắng nhưng bị khen kiểu ấy. Toà còn buộc Apple đăng thông báo trên website rằng Samsung không chép iPad; bản thông báo đầu tiên của Apple bị toà phúc thẩm chê là không đúng yêu cầu và Apple phải đăng lại.
Ai thắng?
Về pháp lý, Apple thắng nhiều phán quyết, nhưng số tiền thu về nhỏ so với quy mô của cả hai hãng, và không có lệnh cấm bán nào ở Mỹ làm Samsung lung lay. Về thị trường, Samsung vẫn là một trong hai hãng điện thoại lớn nhất thế giới trong suốt thời gian đó và cả sau đó. Về luật, vụ kiện để lại án lệ năm 2016 về cách tính bồi thường kiểu dáng — thứ có lẽ sống lâu hơn mọi chiếc điện thoại liên quan.
Người theo dõi ngành thường rút ra: kiện tụng bằng sáng chế giữa các hãng lớn hiếm khi đổi được cục diện thị trường. Nó tốn tiền luật sư, tốn thời gian lãnh đạo, và thường kết thúc bằng dàn xếp trong im lặng.
Kình địch đẩy nhau lên ở đâu
- Màn hình lớn. Samsung bán điện thoại màn hình lớn từ rất sớm, dòng Galaxy Note từ năm 2011. Apple giữ iPhone nhỏ khá lâu, rồi năm 2014 ra iPhone 6 và 6 Plus với màn hình lớn hơn hẳn — một bước nhiều người cho là Apple học từ thị trường mà Samsung mở ra.
- Tốc độ ra máy. Samsung tung nhiều mẫu ở nhiều mức giá; Apple tập trung ít mẫu nhưng đẩy mạnh chip tự thiết kế. Hai triết lý buộc nhau phải nhanh hơn.
- Quan hệ cung ứng. Cả hai rút ra bài học về rủi ro phụ thuộc. Apple đa dạng hoá nhà cung cấp; Samsung càng chú trọng mảng linh kiện bán cho mọi hãng.
Góc nhìn hôm nay: khi đối thủ cũng là bạn hàng
Doanh nghiệp nhỏ ở Việt Nam gặp chuyện này thường xuyên hơn tưởng: xưởng in nhận in cho cả tiệm cạnh tranh, nhà phân phối vừa bán sỉ cho đại lý vừa mở cửa hàng bán lẻ cạnh đại lý. Vài điều rút ra:
- Tách hai quan hệ ra. Apple và Samsung có hai đội làm việc riêng: một đội đàm phán mua linh kiện, một đội luật sư. Cãi nhau ở toà không làm hỏng giao hàng.
- Bảo hộ trước khi tung ra. Apple kiện được vì đã đăng ký kiểu dáng và sáng chế từ trước. Ở Việt Nam, kiểu dáng công nghiệp, nhãn hiệu, sáng chế đều đăng ký tại Cục Sở hữu trí tuệ. Không đăng ký thì gần như không có gì để đòi.
- Tính chi phí thật của việc kiện. Thắng án chưa chắc thắng thị trường. Hỏi luật sư chuyên ngành về khả năng thắng, thời gian, chi phí trước khi quyết.
- Đừng học mỗi cái vỏ. Thứ Samsung lấy được từ cuộc đua không phải mép bo góc mà là tốc độ phản ứng với thị trường.
Muốn đọc thêm: hồ sơ vụ Samsung Electronics Co. v. Apple Inc. (2016) có trên trang của Toà án Tối cao Mỹ; cuốn Steve Jobs của Isaacson cho góc nhìn phía Apple; cuốn Samsung Rising (2020) của Geoffrey Cain cho góc nhìn phía Samsung.
Câu hỏi thường gặp
Apple kiện Samsung năm nào và kết thúc ra sao?
Apple khởi kiện tháng 4/2011 tại toà liên bang ở California. Sau phán quyết năm 2012, các lần tính lại tiền, án lệ Toà án Tối cao năm 2016 và phiên xử lại tháng 5/2018, hai bên dàn xếp vào tháng 6/2018. Điều khoản dàn xếp không được công bố.
Samsung phải bồi thường cho Apple bao nhiêu?
Phán quyết đầu năm 2012 là khoảng 1,05 tỷ USD, nhưng sau đó bị tính lại nhiều lần. Phiên xử lại năm 2018 tuyên khoảng 539 triệu USD cho phần kiểu dáng và một số sáng chế. Số tiền cuối cùng sau dàn xếp không được công khai.
Vì sao Samsung vẫn bán linh kiện cho Apple khi đang bị kiện?
Vì đó là hai mảng kinh doanh khác nhau với hợp đồng dài hạn, và cả hai bên đều có lợi. Apple cần linh kiện chất lượng với số lượng lớn; mảng linh kiện của Samsung cần khách hàng lớn. Hai bên vẫn mua bán trong khi luật sư tranh tụng.
Bằng kiểu dáng khác bằng sáng chế thế nào?
Bằng kiểu dáng bảo hộ hình dáng nhìn thấy được của sản phẩm, như mặt trước bo góc hay bố cục biểu tượng. Bằng sáng chế (tiện ích) bảo hộ cách một chức năng hoạt động, như chụm ngón để phóng to. Ở Việt Nam, kiểu dáng công nghiệp và sáng chế là hai đối tượng đăng ký riêng.
Toà án Tối cao Mỹ quyết định gì năm 2016?
Toà nhất trí rằng khi tính bồi thường do vi phạm kiểu dáng, "sản phẩm" không nhất thiết là cả chiếc điện thoại mà có thể chỉ là một bộ phận. Toà không tự tính tiền mà trả hồ sơ về toà cấp dưới. Đây là vụ kiểu dáng đầu tiên toà này xét sau hơn một thế kỷ.
