Nike và Adidas là hai hãng đồ thể thao lớn nhất thế giới. Adidas ra đời ở Đức năm 1949 và thống trị giày thể thao suốt mấy thập niên; Nike khởi đầu năm 1964 ở Mỹ với tên Blue Ribbon Sports, chỉ là một nhà phân phối giày Nhật, rồi vượt Adidas để trở thành hãng lớn nhất từ khoảng thập niên 1990. Cuộc đua giữa hai bên đến nay vẫn tiếp tục, và nó đã đẩy công nghệ giày chạy đi xa đến mức liên đoàn điền kinh thế giới phải ra luật giới hạn.
Bài này kể cuộc đua theo từng hiệp: ai dẫn, vì sao bị vượt, và kẻ bị vượt đã trả đòn ra sao.
Hiệp một: Adidas thống trị, Nike còn là đại lý
Adi Dassler làm giày ở Herzogenaurach, Bavaria từ thập niên 1920, ban đầu cùng anh trai Rudolf. Năm 1948 hai anh em tách ra; Rudolf lập Puma, còn Adi đăng ký thương hiệu Adidas năm 1949 (câu chuyện hai anh em có bài riêng ở một chuyên mục khác của hệ thống). Adidas có lợi thế kỹ thuật: giày đinh, giày bóng đá đinh vặn, và quan hệ chặt với vận động viên ở các kỳ Olympic.
Ở Mỹ năm 1964, Phil Knight — từng chạy cự ly trung bình ở Đại học Oregon — cùng huấn luyện viên của mình là Bill Bowerman lập Blue Ribbon Sports để nhập giày Onitsuka Tiger của Nhật về bán. Knight đã viết luận văn ở trường kinh doanh Stanford về ý tưởng giày Nhật giá rẻ có thể cạnh tranh với giày Đức. Nói cách khác, ngay từ đầu, mục tiêu đã là Adidas.
Hiệp hai: Nike tự làm giày và cưỡi sóng chạy bộ
Năm 1971, quan hệ với Onitsuka trục trặc, Blue Ribbon tự làm giày mang thương hiệu Nike. Biểu tượng dấu phẩy "Swoosh" do sinh viên thiết kế Carolyn Davidson vẽ, được trả 35 USD — chuyện được chính Nike kể lại nhiều lần. Bowerman thử nghiệm đế giày bằng cách đổ cao su vào khuôn bánh waffle của vợ; đôi Waffle Trainer ra mắt khoảng năm 1974.
Thời điểm rất đẹp: thập niên 1970 nước Mỹ bùng phong trào chạy bộ (jogging). Adidas mạnh ở giày thi đấu châu Âu, nhưng chậm nhận ra hàng triệu người Mỹ bình thường cần một đôi giày chạy êm. Nike lấp đúng chỗ trống đó. Đến đầu thập niên 1980, Nike đã vượt Adidas ở thị trường Mỹ.
Hiệp ba: Adidas khủng hoảng, Nike bán giấc mơ
Adi Dassler mất năm 1978, con trai ông là Horst Dassler mất năm 1987. Adidas rơi vào giai đoạn thay chủ, thua lỗ: năm 1990 doanh nhân Pháp Bernard Tapie mua lại, rồi năm 1993 Robert Louis-Dreyfus tiếp quản và tái cấu trúc, chuyển sản xuất sang châu Á, tập trung tiếp thị.
Nike thì học được một thứ mà Adidas khi đó chưa làm tốt: bán câu chuyện chứ không chỉ bán đế giày. Hợp đồng với một vận động viên bóng rổ trẻ năm 1984 sinh ra dòng giày mang tên anh, trở thành dòng bán chạy bậc nhất lịch sử ngành (chuyện bóng rổ thuộc chuyên mục khác, ở đây chỉ nói phần kinh doanh). Năm 1988, khẩu hiệu "Just Do It" do hãng quảng cáo Wieden+Kennedy viết ra đời. Từ đó, Nike không còn là "hãng giày" mà là thương hiệu của tinh thần thi đấu.
Hiệp bốn: sân cỏ — đất của Adidas
Bóng đá là nơi Adidas giữ thế mạnh lâu nhất. Adidas làm quả bóng chính thức của World Cup từ năm 1970 và giữ vai trò đó tới nay. Nike vào bóng đá muộn, đẩy mạnh từ giữa thập niên 1990 với hợp đồng tài trợ đội tuyển Brazil (1996), rồi dần giành các đội tuyển, câu lạc bộ lớn. Đến nay, mỗi kỳ World Cup là một cuộc đếm xem bao nhiêu đội mặc áo của hãng nào.
Hiệp năm: cuộc đua đế giày chạy
| Năm | Sự kiện |
|---|---|
| 2013 | Adidas tung đế Boost bằng hạt bọt TPU, nảy và êm; lan sang cả giày đi phố. |
| 2017 | Nike ra dòng Vaporfly với tấm sợi carbon kẹp trong lớp bọt dày; dự án Breaking2 ở Monza (Ý) đưa Eliud Kipchoge chạy marathon 2:00:25 trong điều kiện không chính thức. |
| 2019 | Tại Vienna, Kipchoge chạy 1:59:40 trong sự kiện có người dẫn tốc thay phiên — không được công nhận kỷ lục, nhưng là lần đầu xuống dưới 2 giờ. |
| 2020 | World Athletics ban quy định: giày thi đấu đường chạy bộ có đế dày tối đa 40 mm, phải được bán rộng rãi. |
| 2023 | Tigst Assefa phá kỷ lục marathon nữ ở Berlin (2:11:53) trong đôi giày carbon của Adidas — hãng Đức đã đuổi kịp. |
Đây là ví dụ rõ nhất cho việc kình địch đẩy nhau lên: chỉ trong khoảng sáu năm, mọi hãng giày chạy lớn đều phải có giày tấm carbon, và người chạy nghiệp dư cũng hưởng lợi từ đế êm hơn, nhẹ hơn.
Mua đối thủ để đánh đối thủ
Năm 2005, Adidas công bố mua Reebok — hãng Mỹ từng có thời vượt cả Nike nhờ làn sóng thể dục nhịp điệu thập niên 1980 — với hy vọng có thêm sức nặng ở thị trường Mỹ. Thương vụ hoàn tất đầu năm 2006 nhưng không đem lại kết quả như kỳ vọng; năm 2021 Adidas bán Reebok. Mua một đối thủ hạng ba không thay được việc tự mình hiểu khách hàng Mỹ.
Bài học từ chuyện ai vượt ai
- Adidas bị vượt vì nhìn khách hàng cũ. Hãng quen phục vụ vận động viên chuyên nghiệp, không thấy làn sóng người chạy bộ phong trào.
- Nike vượt nhờ đi từ một khoảng trống nhỏ. Giày chạy cho người Mỹ bình thường — một mảng Adidas không mấy để ý.
- Adidas trở lại nhờ không bắt chước Nike hoàn toàn. Hãng giữ chỗ dựa bóng đá, đi mạnh vào thời trang đường phố và công nghệ đế riêng.
- Kình địch giúp cả hai không ngủ quên. Mỗi phát minh của bên này đều được bên kia đáp lại trong vài năm.
Góc nhìn hôm nay
Với người làm kinh doanh nhỏ, câu chuyện Nike – Adidas có ba ý dùng được ngay:
- Kẻ nhỏ thường thắng ở chỗ kẻ lớn coi là không đáng. Hãy tìm nhóm khách mà đối thủ lớn đang phục vụ hời hợt.
- Đừng chỉ bán sản phẩm, hãy bán lý do để mua. "Just Do It" không nói gì về giày, nhưng nói rất nhiều về người mang nó.
- Giữ một sân nhà. Adidas sống sót qua khủng hoảng nhờ bóng đá. Doanh nghiệp nào cũng cần một mảng mình mạnh nhất để quay về.
Đọc thêm: hồi ký Shoe Dog (2016) của Phil Knight kể hai thập niên đầu của Nike, kể cả những lần suýt phá sản; Pitch Invasion (2006) của Barbara Smit kể chuyện nhà Dassler và cuộc chiến tài trợ thể thao; phim Air (2023) dựng lại hợp đồng năm 1984 (có kịch tính hoá).
Câu hỏi thường gặp
Nike và Adidas hãng nào lâu đời hơn?
Adidas lâu đời hơn: thương hiệu đăng ký năm 1949, còn xưởng giày của Adi Dassler có từ thập niên 1920. Nike khởi đầu năm 1964 dưới tên Blue Ribbon Sports và chỉ dùng tên Nike từ năm 1971.
Nike vượt Adidas từ khi nào?
Nike vượt Adidas ở thị trường Mỹ vào khoảng đầu thập niên 1980, nhờ làn sóng chạy bộ phong trào. Trên quy mô toàn cầu, Nike trở thành hãng đồ thể thao lớn nhất từ khoảng thập niên 1990 và giữ vị trí đó tới nay.
Logo Nike giá bao nhiêu?
Biểu tượng Swoosh do sinh viên thiết kế Carolyn Davidson vẽ năm 1971, được trả 35 USD. Về sau Nike tặng bà cổ phiếu công ty như một lời cảm ơn. Đây là chuyện chính Nike công bố.
Giày carbon là gì, vì sao gây tranh cãi?
Là giày chạy có tấm sợi carbon kẹp giữa lớp bọt dày, giúp tiết kiệm năng lượng khi chạy. Nike phổ biến loại giày này từ 2017, rồi các hãng khác theo. Vì giày giúp chạy nhanh hơn rõ rệt, World Athletics năm 2020 giới hạn độ dày đế và yêu cầu giày thi đấu phải được bán rộng rãi.
Adidas mạnh hơn Nike ở mảng nào?
Bóng đá là sân nhà truyền thống của Adidas: hãng làm bóng chính thức World Cup từ năm 1970 và tài trợ nhiều đội tuyển, câu lạc bộ lớn. Adidas cũng có chỗ đứng mạnh ở thời trang đường phố với các dòng giày cổ điển.
