Thi đua trong lớp học giúp học sinh khi nó ngắn, vui, theo nhóm, ai cố gắng cũng có thể đạt và đo bằng tiến bộ của chính mình. Nó gây hại khi biến thành bảng xếp hạng công khai, chỉ vài em luôn thắng, và điểm số bị đem ra so giữa các bạn hay giữa các nhà. Nghiên cứu giáo dục nhiều thập kỷ cho thấy học hợp tác thường mang lại kết quả tốt hơn cạnh tranh cá nhân, nhưng một chút ganh đua đúng cách vẫn có chỗ của nó.
Thi đua trong trường học Việt Nam
Ai từng đi học ở Việt Nam đều quen với chữ "thi đua": cờ thi đua tuần, sổ đầu bài, những đợt "hoa điểm tốt" dâng thầy cô dịp 20/11, các lớp đua nhau về nề nếp, vệ sinh, văn nghệ. Phần lớn những phong trào này là thi đua giữa các lớp, tức là cả tập thể cùng cố gắng. Đó là kiểu thi đua có nhiều mặt tốt: nó làm cả lớp gắn với nhau, bạn giỏi kèm bạn yếu vì thành tích là của chung.
Vấn đề thường nằm ở kiểu thi đua giữa từng em với nhau: ai đứng nhất lớp, ai xếp thứ mấy, ai được gọi tên khen trước lớp và ai không bao giờ được gọi. Ở bậc tiểu học, quy định đánh giá học sinh hiện hành đã chuyển sang ghi nhận mức hoàn thành và nhận xét sự tiến bộ, thay vì xếp hạng thứ bậc trong lớp. Hướng đi đó có cơ sở từ những gì khoa học giáo dục đã biết.
Nghiên cứu nói gì: hợp tác, cạnh tranh hay học một mình
Hai anh em nhà nghiên cứu David W. Johnson và Roger T. Johnson (Đại học Minnesota, Mỹ) đã dành nhiều chục năm tổng hợp hàng trăm nghiên cứu so sánh ba cách tổ chức lớp học: hợp tác (cả nhóm cùng đạt mục tiêu), cạnh tranh (em này hơn thì em kia kém) và cá nhân (mỗi em tự làm, không liên quan đến nhau). Kết luận chung của họ, trình bày trong cuốn Cooperation and Competition: Theory and Research (1989) và nhiều công trình sau đó: học hợp tác nhìn chung cho kết quả học tập tốt hơn, quan hệ bạn bè tốt hơn và học sinh tự tin hơn so với hai cách còn lại.
Điều đó không có nghĩa cạnh tranh luôn xấu. Chính hai ông cũng viết về "cạnh tranh có điều kiện": cạnh tranh có thể hữu ích khi nhiệm vụ đơn giản, quen thuộc, khi ai cũng có cơ hội thắng, khi luật rõ ràng, và khi thắng thua không quá quan trọng.
Hiệu ứng "cá to ao nhỏ"
Nhà tâm lý học giáo dục Herbert Marsh mô tả một hiện tượng gọi là hiệu ứng cá to ao nhỏ (big-fish-little-pond effect): cùng một năng lực, em học trong lớp toàn bạn giỏi thường tự đánh giá mình thấp hơn em học ở lớp bình thường. Lý do: trẻ con tự đo mình bằng các bạn ngồi cạnh. Hiệu ứng này đã được kiểm chứng ở nhiều nước. Nó nhắc phụ huynh và thầy cô rằng việc đặt trẻ vào môi trường so sánh liên tục có thể làm trẻ nghĩ mình kém, dù thật ra không phải vậy.
Phần thưởng có thể làm mất hứng thú
Năm 1973, Mark Lepper, David Greene và Richard Nisbett làm một thí nghiệm nổi tiếng với trẻ mẫu giáo thích vẽ. Nhóm trẻ được hứa trước một phần thưởng nếu vẽ, về sau lại vẽ ít hơn trong giờ tự do so với nhóm không được hứa gì. Từ đó các nhà nghiên cứu cảnh báo: khi một việc vốn thú vị bị gắn với phần thưởng để đua nhau, trẻ có thể bắt đầu làm vì phần thưởng và bỏ khi hết thưởng.
Khi nào thi đua giúp, khi nào hại
| Thi đua giúp ích khi… | Thi đua gây hại khi… |
|---|---|
| Đua theo nhóm, thành tích là của chung | Đua từng em, bảng xếp hạng dán lên tường |
| Ai đạt tiêu chí cũng được ghi nhận | Chỉ có một người nhất, còn lại là thua |
| Ngắn, vui, có kết thúc rõ | Kéo dài cả năm, ngày nào cũng bị so |
| Đo bằng tiến bộ so với chính mình | Đo bằng điểm so với bạn |
| Nhóm được trộn đều, đổi nhóm thường xuyên | Luôn là những em giỏi nhất thắng |
| Kết quả nhắc riêng hoặc nhắc cả nhóm | Gọi tên em kém nhất trước lớp |
Gợi ý cho thầy cô
- Ưu tiên đua theo nhóm và trộn nhóm. Đổi thành viên mỗi tháng để không có "nhóm giỏi" cố định.
- Đặt tiêu chí, không đặt suất. "Nhóm nào làm đủ năm bài đều được sao" khác hẳn "nhóm nào nhanh nhất được sao".
- Khen quá trình, cụ thể. "Nhóm em chia việc rất hợp lý" có ích hơn "nhóm em giỏi quá".
- Cho trẻ đua với chính mình. Một cuốn sổ nhỏ ghi lần trước đọc được mấy trang, lần này được mấy trang.
- Để mắt tới những em không bao giờ thắng. Tìm cho các em một việc mà các em làm tốt và có dịp được ghi nhận.
Gợi ý cho phụ huynh
- Không hỏi "con được mấy điểm, bạn A được mấy điểm". Hãy hỏi "hôm nay con học được gì mới", "bài nào làm con thấy khó".
- Không đem con ra so với con nhà khác, trong nhóm trò chuyện phụ huynh hay trước mặt trẻ.
- Khi con kể về một bạn học giỏi, hãy giúp con nhìn bạn như người để học hỏi: "Con thấy bạn làm cách nào? Con có muốn thử không?"
- Khi con thua trong một cuộc thi ở trường, nghe con nói trước, đừng vội an ủi hay vội tìm lỗi. Sau đó hỏi con muốn làm gì tiếp.
- Nếu con lo âu, mất ngủ, sợ đi học vì áp lực thi đua, hãy nói chuyện với giáo viên chủ nhiệm, và tìm chuyên gia tâm lý học đường nếu cần.
Bạn ganh đua và bạn cùng tiến
Ở tuổi học trò, có một kiểu đối thủ rất đẹp: hai bạn cùng thích một môn, cùng muốn giỏi, thi nhau đọc thêm sách, giải thêm bài, và kể cho nhau nghe. Đó là ganh đua làm cả hai lớn lên. Ranh giới với ganh đua xấu nằm ở chỗ: hai bạn có chia sẻ với nhau không, có vui khi bạn làm được không, hay đã bắt đầu giấu tài liệu, nói xấu nhau.
Phong trào "đôi bạn cùng tiến" ở trường học Việt Nam là một cách thể chế hoá ý tưởng này: ghép một bạn học tốt với một bạn cần giúp đỡ, để thành tích của bạn này gắn với tiến bộ của bạn kia. Làm đúng thì cả hai đều được lợi; bạn giảng bài cho người khác thường là người hiểu bài sâu nhất.
Góc nhìn hôm nay
Câu hỏi đáng đặt ra trước mỗi phong trào thi đua là: sau cuộc đua này, có bao nhiêu em thấy mình giỏi lên, và bao nhiêu em thấy mình kém đi? Một cuộc thi tốt là cuộc thi mà con số thứ nhất lớn hơn rất nhiều so với con số thứ hai.
Muốn tìm hiểu thêm, các tài liệu về "học hợp tác" (cooperative learning) của David và Roger Johnson có nhiều bản giới thiệu ngắn gọn. Cuốn Mindset (2006) của Carol Dweck, đã có bản tiếng Việt, bàn về việc khen nỗ lực thay vì khen trí thông minh, rất hợp với chuyện thi đua trong lớp.
Câu hỏi thường gặp
Thi đua trong lớp học có tốt không?
Có thể tốt nếu thi đua theo nhóm, ngắn, vui và ai đạt tiêu chí cũng được ghi nhận. Nó gây hại khi thành bảng xếp hạng cá nhân công khai, chỉ vài em luôn thắng và điểm số bị đem ra so giữa các bạn.
Học hợp tác và học cạnh tranh, cách nào hiệu quả hơn?
Các tổng hợp nghiên cứu của David và Roger Johnson cho thấy học hợp tác nhìn chung mang lại kết quả học tập và quan hệ bạn bè tốt hơn so với cạnh tranh cá nhân. Cạnh tranh có ích hơn khi nhiệm vụ đơn giản và thắng thua không quá quan trọng.
Hiệu ứng cá to ao nhỏ là gì?
Là hiện tượng do Herbert Marsh mô tả: cùng năng lực, học sinh ở lớp toàn bạn giỏi thường tự đánh giá mình thấp hơn học sinh ở lớp bình thường, vì trẻ tự đo mình bằng các bạn xung quanh.
Có nên so điểm của con với bạn cùng lớp?
Không nên. So điểm khiến trẻ học vì hơn thua thay vì vì hiểu bài, và dễ làm trẻ tự ti. Hãy hỏi con học được gì mới và so tiến bộ của con với chính con trước đây.
Đôi bạn cùng tiến là gì?
Là cách ghép một học sinh học tốt với một bạn cần giúp đỡ để cùng học. Thành tích của bạn này gắn với tiến bộ của bạn kia, và người giảng bài thường cũng hiểu bài sâu hơn.
