Thua đối thủ, cách đứng dậy đúng thường gồm bốn bước: cho phép mình buồn trong một thời gian có hạn, chúc mừng người thắng một cách đàng hoàng, phân tích trận thua bằng sự thật chứ không bằng cảm xúc, rồi chọn một việc cụ thể để làm khác ở lần sau. Điều nên tránh là hai thái cực: đổ hết cho may rủi, hoặc tự kết luận mình vô dụng.
Vì sao thua đối thủ đau hơn thua hoàn cảnh
Thua vì trời mưa, vì đề thi khó, vì máy móc hỏng, ta dễ bỏ qua. Thua một người thì khác: có một khuôn mặt cụ thể đang vui trong khi mình buồn, và cái đau trộn thêm cảm giác bị so sánh. Nếu đó lại là người mình đã đua lâu, cảm giác càng nặng, vì mỗi lần thua như cộng thêm vào một tỉ số dài.
Một nghiên cứu nổi tiếng giúp hiểu cái đau này. Năm 1995, Victoria Medvec, Scott Madey và Thomas Gilovich cho người xem chấm điểm nét mặt của các vận động viên giành huy chương tại Olympic Barcelona 1992. Kết quả: người đoạt huy chương đồng trông vui hơn người đoạt huy chương bạc. Cách giải thích của nhóm nghiên cứu: người về nhì so mình với chiếc huy chương vàng vừa tuột khỏi tay ("suýt nữa thì…"), còn người về ba so mình với việc suýt nữa không có huy chương nào. Cái đau không đến từ kết quả, mà từ thứ ta đem ra so.
Điều này có ích ngay: khi thua sát nút một đối thủ, cảm giác tiếc sẽ mạnh hơn bình thường. Biết trước điều đó giúp mình không phán xét bản thân quá nặng chỉ vì đang đau.
Bước một: buồn có thời hạn
Đừng ép mình vui ngay. Cố tỏ ra không sao thường chỉ đẩy cảm xúc vào chỗ khác: cáu với người nhà, mất ngủ, ăn uống thất thường. Hãy cho mình một khoảng, có thể là một buổi tối, một ngày, một cuối tuần, để buồn, để kể với người thân, để không làm gì cả. Rồi đặt một mốc: sau mốc đó mình sẽ ngồi xuống nhìn lại.
Trong thời gian này, tránh hai việc: lên mạng xem người thắng ăn mừng, và quyết định những chuyện lớn như bỏ nghề, bỏ học, bỏ đội.
Bước hai: chúc mừng người thắng
Chúc mừng đối thủ không phải để tỏ ra cao thượng. Nó có ít nhất ba tác dụng thật:
- Nó khép cuộc đua lại. Nói được câu chúc mừng là mình đã công nhận kết quả, và tâm trí thôi chơi lại trận đấu trong đầu.
- Nó giữ quan hệ. Hôm nay là đối thủ, mai có thể là đồng nghiệp, đồng đội.
- Nó mở đường để học. Một đối thủ được chúc mừng tử tế thường sẵn lòng chia sẻ họ đã chuẩn bị thế nào.
Câu chúc mừng ngắn là đủ. Nếu chưa thể nói thật lòng ngay, chờ một hôm cũng được; một lời chúc mừng muộn mà thật vẫn tốt hơn một lời chúc mừng đúng lúc mà gượng.
Bước ba: phân tích trận thua bằng sự thật
Quân đội Mỹ có một cách rút kinh nghiệm sau mỗi đợt huấn luyện, gọi là "đánh giá sau hành động" (after-action review), về sau được nhiều công ty và đội nhóm học theo. Cốt lõi là bốn câu hỏi đơn giản, áp dụng được cho mọi trận thua:
- Mình dự định điều gì sẽ xảy ra?
- Thực tế điều gì đã xảy ra?
- Vì sao có sự khác nhau?
- Lần sau mình sẽ giữ lại điều gì, làm khác điều gì?
Một cách khác là chia nguyên nhân thua thành ba cột:
| Mình kiểm soát được | Đối thủ làm tốt hơn | May rủi, hoàn cảnh |
|---|---|---|
| Chuẩn bị chưa đủ phần X | Họ có kinh nghiệm ở phần Y | Thời tiết, sức khoẻ hôm đó |
| Mất tập trung ở phút cuối | Họ đọc được thói quen của mình | Giám khảo thiên về phong cách khác |
Người hay đổ lỗi sẽ dồn hết vào cột ba. Người hay tự trách sẽ dồn hết vào cột một. Phân tích đúng là để mỗi cột có đúng thứ của nó. Và đừng quên cột giữa: đôi khi mình thua đơn giản vì đối thủ giỏi hơn ở một điểm cụ thể. Gọi được tên điểm đó là đã biết mình cần học gì.
Bước bốn: một việc cụ thể cho lần sau
Sau phân tích, hãy chọn một đến ba việc cụ thể, đo được. Không phải "cố gắng hơn", mà là "mỗi tuần luyện phần phỏng vấn tiếng Anh hai buổi", "tìm một người đã làm vị trí đó để hỏi kinh nghiệm", "tập trình bày trước gương mỗi tối". Nếu cùng đua với một đối thủ trong thời gian dài, hãy ghi lại những lần đối đầu: mình làm gì, họ làm gì, kết quả ra sao. Sau vài lần, những thói quen của cả hai bên sẽ hiện ra rõ ràng.
Tử tế với mình khi thua: không phải là nuông chiều
Nhiều người sợ rằng nếu không tự trách nặng thì sẽ lười đi. Nghiên cứu nói ngược lại. Năm 2012, Juliana Breines và Serena Chen (Đại học California, Berkeley) làm một loạt thí nghiệm: sau khi làm bài kiểm tra khó và nhận kết quả kém, nhóm được khuyến khích nhìn thất bại với sự cảm thông dành cho chính mình đã dành nhiều thời gian ôn luyện hơn cho lần làm lại, so với nhóm được khuyến khích tự tin vào bản thân và nhóm đối chứng. Tử tế với mình giúp mình dám nhìn thẳng vào lỗi, thay vì né tránh để khỏi đau.
Câu hỏi thực tế để tự hỏi: "Nếu bạn thân của mình vừa thua thế này, mình sẽ nói gì với bạn?" Rồi nói câu đó với chính mình.
Khi thua mãi một đối thủ
Có những người thua cùng một đối thủ nhiều lần liên tiếp. Lúc đó, hãy cân nhắc ba hướng:
- Đổi cách chuẩn bị, không chỉ chuẩn bị nhiều hơn. Làm nhiều hơn theo cách cũ thường cho kết quả cũ.
- Đổi thước đo. Mình có đang tiến bộ so với chính mình năm ngoái không? Nếu có, mình đang thắng một cuộc đua quan trọng hơn.
- Đổi sân. Đôi khi đối thủ mạnh hơn hẳn ở đúng chỗ này, còn mình hợp với chỗ khác. Rẽ hướng không phải là bỏ cuộc nếu đó là lựa chọn tỉnh táo, không phải chạy trốn.
Nếu cảm giác thất bại kéo dài nhiều tuần, kèm mất ngủ, chán ăn, không còn hứng thú với việc gì, hãy nói với người thân và tìm gặp chuyên gia tâm lý. Đó là dấu hiệu cần được giúp, không phải dấu hiệu yếu đuối.
Góc nhìn hôm nay
Ông bà mình nói "thất bại là mẹ thành công", nhưng câu đó chỉ đúng khi mình chịu ngồi xuống với thất bại. Một trận thua không phân tích chỉ là một vết xước; một trận thua được phân tích kỹ là một bài học có giá mà đối thủ đã trả học phí thay mình.
Muốn đọc thêm, bài báo gốc của Medvec, Madey và Gilovich (1995) về huy chương bạc và đồng ngắn, dễ đọc và được trích dẫn rất rộng. Cuốn Mindset của Carol Dweck và các bài viết của Kristin Neff về lòng trắc ẩn với bản thân (self-compassion) là hai chỗ tốt để bắt đầu.
Câu hỏi thường gặp
Thua đối thủ thì nên làm gì đầu tiên?
Cho phép mình buồn trong một khoảng thời gian có hạn, tránh xem đối thủ ăn mừng và tránh quyết định chuyện lớn lúc đang đau. Sau đó mới ngồi xuống phân tích trận thua.
Vì sao huy chương đồng lại vui hơn huy chương bạc?
Nghiên cứu của Medvec, Madey và Gilovich (1995) về Olympic Barcelona 1992 giải thích rằng người về nhì so mình với chiếc huy chương vàng vừa mất, còn người về ba so mình với việc suýt không có huy chương. Cảm xúc phụ thuộc vào thứ ta đem ra so.
Có nên chúc mừng đối thủ khi mình thua không?
Nên. Lời chúc mừng giúp mình khép lại cuộc đua, giữ quan hệ với người mà sau này có thể là đồng nghiệp, và mở đường để học hỏi từ họ. Nếu chưa nói thật lòng được thì có thể chờ một hôm.
Làm sao rút kinh nghiệm sau khi thua?
Dùng bốn câu hỏi: mình dự định gì, thực tế xảy ra gì, vì sao khác, lần sau giữ gì và đổi gì. Chia nguyên nhân thành phần mình kiểm soát được, phần đối thủ giỏi hơn và phần may rủi, rồi chọn một đến ba việc cụ thể để làm.
Tự trách nặng có giúp lần sau làm tốt hơn không?
Thường là không. Nghiên cứu của Breines và Chen (2012) cho thấy người nhìn thất bại với sự cảm thông dành cho bản thân lại chịu ôn luyện lâu hơn, vì họ dám nhìn thẳng vào lỗi thay vì né tránh.
