Tolstoy và Turgenev: cuộc cãi nhau năm 1861 và 17 năm không nhìn mặt

Lev Tolstoy và Ivan Turgenev, hai đại văn hào Nga thế kỷ 19, cãi nhau nảy lửa ngày 27 tháng 5 năm 1861 (lịch cũ) tại điền trang của nhà thơ Afanasy Fet, đến mức Tolstoy thách đấu súng. Cuộc đấu không diễn ra, nhưng hai người không nhìn mặt nhau suốt mười bảy năm, đến khi Tolstoy viết thư làm lành năm 1878. Trước khi mất năm 1883, Turgenev gửi Tolstoy lá thư cuối cùng, gọi ông là nhà văn lớn của đất Nga và tha thiết khuyên ông quay về với văn chương.

Đàn anh và đàn em

Turgenev (1818–1883) hơn Tolstoy mười tuổi. Đến giữa thập niên 1850, ông đã là nhà văn nổi tiếng với Ký sự người đi săn, tập truyện về đời sống nông nô, được cho là đã góp phần làm thay đổi cách giới thượng lưu Nga nhìn chế độ nông nô. Ông lịch lãm, sống nhiều năm ở Pháp, Đức, gần gũi với giới văn sĩ châu Âu như Flaubert.

Tolstoy (1828–1910) lúc đó là sĩ quan trẻ, vừa gây chú ý với tự truyện Thời thơ ấu (1852) và các truyện ký về Sevastopol. Turgenev là một trong những người đầu tiên nhận ra tài năng lớn của Tolstoy và nhiệt tình giới thiệu ông. Cuối năm 1855, khi Tolstoy đến Petersburg, ông thậm chí ở trong căn hộ của Turgenev một thời gian.

Nhưng hai tính cách va nhau ngay từ đầu. Tolstoy trẻ, nóng nảy, thích phản bác, coi thường những gì ông cho là giả tạo của giới văn chương thủ đô. Turgenev nhạy cảm, mềm mỏng nhưng dễ bị tổn thương. Những năm 1855–1856, các buổi gặp gỡ ở toà soạn tạp chí Người đương thời (Sovremennik) nhiều lần kết thúc bằng cãi vã giữa hai người.

Bữa sáng ở Stepanovka

Nguồn chi tiết nhất về vụ cãi nhau là hồi ký của Afanasy Fet, chủ nhà và bạn của cả hai. Tháng 5 năm 1861, Tolstoy và Turgenev cùng đến điền trang Stepanovka của Fet. Trong bữa sáng, vợ Fet hỏi Turgenev về con gái ông.

Con gái Turgenev, Pelageya (thường gọi là Paulinette), là con ngoài giá thú của ông với một người phụ nữ nông nô, được nuôi dạy ở Pháp. Turgenev kể với vẻ hài lòng rằng cô gia sư người Anh bắt cô bé tự tay vá quần áo cho người nghèo. Tolstoy nói thẳng rằng ông thấy một tiểu thư ăn mặc đẹp ngồi vá quần áo bẩn cho người nghèo là cảnh đóng kịch, giả tạo.

Turgenev nổi giận, theo lời Fet thì doạ sẽ tát Tolstoy, rồi bỏ đi. Tolstoy rời điền trang ngay hôm đó và gửi thư đòi xin lỗi, sau đó thách đấu. Turgenev viết thư xin lỗi, nhưng thư bị gửi nhầm địa chỉ và đến chậm, khiến Tolstoy càng tức. Khi thư đến, Tolstoy chấp nhận nhưng trả lời lạnh lùng rằng họ không còn là bạn.

Ít lâu sau, nghe đồn Turgenev nói xấu mình, Tolstoy lại thách đấu lần nữa. Turgenev trả lời rằng sẽ chấp nhận khi ông trở về Nga. Rồi Tolstoy rút lại lời thách đấu và xin lỗi. Cuộc đấu súng giữa hai nhà văn lớn nhất nước Nga không bao giờ diễn ra, nhưng mối quan hệ của họ chết từ đó.

Mười bảy năm im lặng

Trong những năm im lặng, hai người vẫn đọc nhau. Turgenev đọc Chiến tranh và hoà bình và vừa khen vừa chê: ông khâm phục những trang tả đời sống và con người, nhưng không ưa những đoạn triết lý lịch sử dài. Ông cũng tích cực giới thiệu Tolstoy với độc giả và nhà văn Pháp, góp phần đưa Tolstoy ra châu Âu.

Thư làm lành và lá thư cuối cùng

Đến cuối thập niên 1870, Tolstoy trải qua khủng hoảng tinh thần, hướng về đạo đức và tôn giáo, muốn sống hoà thuận với mọi người. Tháng 4 năm 1878, ông viết thư cho Turgenev, nói rằng ông không còn chút thù hằn nào, mong Turgenev cũng vậy, và nhớ lại những gì tốt đẹp mình đã nhận từ ông. Turgenev nhận lời ngay.

Tháng 8 năm 1878, Turgenev đến thăm Yasnaya Polyana; ông còn đến vài lần nữa trong những năm sau. Quan hệ không bao giờ thân như thời đầu: hai người vẫn khác nhau về quan điểm, và Turgenev không đồng tình với việc Tolstoy từ bỏ văn chương để viết về tôn giáo.

Năm 1883, đang hấp hối vì ung thư ở Bougival, Turgenev viết bằng bút chì một lá thư ngắn cho Tolstoy. Trong thư ông nói đại ý: ông viết thư này để nói với Tolstoy rằng ông vui vì được là người cùng thời với Tolstoy, và tha thiết xin Tolstoy quay về với văn chương, vì tài năng ấy đến từ cùng một nguồn với mọi điều khác. Ông gọi Tolstoy là "nhà văn lớn của đất Nga". Turgenev mất ngày 3 tháng 9 năm 1883.

Lá thư không thay đổi hướng đi của Tolstoy ngay, nhưng những năm sau ông vẫn viết những tác phẩm văn chương lớn như Cái chết của Ivan Ilyich (1886) và Phục sinh (1899).

Hai lối viết, hai con người

Có thể hiểu vụ cãi nhau sâu hơn một bữa sáng. Turgenev là nghệ sĩ của sự tinh tế, cân bằng, tôn thờ cái đẹp, sống như một người châu Âu. Tolstoy là người đi tìm chân lý tuyệt đối, ghét mọi sự giả tạo, thấy "đóng kịch" ở khắp nơi, kể cả trong nghệ thuật. Câu chê của Tolstoy về cô bé vá quần áo chính là cái nhìn mà sau này ông dùng để mổ xẻ xã hội thượng lưu trong Anna Karenina và Phục sinh.

Góc nhìn hôm nay

• Nói thật chưa đủ, phải chọn lúc. Tolstoy có thể đúng về sự giả tạo, nhưng nói ra ngay trên bàn ăn về con gái người khác là chạm vào chỗ đau nhất. Phê bình chuyện gia đình người khác gần như luôn đổ vỡ.
• Thư xin lỗi đến chậm cũng làm hỏng việc. Một chi tiết nhỏ như thư gửi nhầm địa chỉ có thể biến một sự cố thành mười bảy năm. Khi muốn làm lành, hãy chắc rằng người kia thật sự nhận được lời của mình.
• Người làm lành trước không thua. Tolstoy viết thư năm 1878 và chính lá thư ấy làm ông đẹp hơn trong mắt hậu thế.
• Đối thủ đôi khi là người hiểu giá trị mình nhất. Người khuyên Tolstoy quay về với văn chương tha thiết nhất lại là người từng muốn tát ông.

Muốn tìm hiểu thêm: điền trang Yasnaya Polyana ở tỉnh Tula, nay là bảo tàng, nơi Turgenev từng đến thăm. Điền trang Spasskoye-Lutovinovo của Turgenev ở tỉnh Oryol cũng là bảo tàng. Ở Bougival, Pháp, ngôi nhà nơi Turgenev mất (Datcha Tourgueniev) mở cửa cho khách. Ngoài các tác phẩm, độc giả có thể tìm đọc hồi ký của Fet và thư từ giữa hai nhà văn, nhiều bản đã được dịch và trích trong các tiểu sử.