Truyện hay cần một phản diện xứng tầm vì nhân vật chính chỉ lớn bằng trở ngại mà họ phải vượt qua. Một kẻ thù yếu thì chiến thắng không có giá; một kẻ thù đủ thông minh, có động cơ rõ ràng và đẩy nhân vật chính tới giới hạn thì buộc người hùng phải thay đổi, và chính sự thay đổi ấy là câu chuyện. Từ Iago của Shakespeare, Lý Thông trong Thạch Sanh tới Moriarty hay Joker, những phản diện đáng nhớ đều làm đúng việc đó.
Chữ "phản diện" và "đối thủ" trong nghề kể chuyện
Trong tiếng Anh, nhân vật chính gọi là protagonist, đối thủ gọi là antagonist. Cả hai chữ đều gốc Hy Lạp, liên quan tới chữ agōn, nghĩa là cuộc tranh tài. Nhân vật chính là người "tranh tài thứ nhất", đối thủ là người "tranh tài chống lại". Ngay từ gốc chữ, câu chuyện đã được hiểu là một cuộc đấu.
Cần phân biệt hai khái niệm hay bị lẫn. "Đối thủ" (antagonist) là lực cản mục tiêu của nhân vật chính, có thể là một người tốt, một con vật, thiên nhiên hay chính nỗi sợ trong lòng nhân vật. "Phản diện" (villain) là đối thủ mang ý đồ xấu. Javert trong Những người khốn khổ là đối thủ của Jean Valjean nhưng không hẳn là phản diện. Cá voi trắng trong Moby-Dick là đối thủ, nhưng không có ác ý.
Nguyên tắc của nghề: nhân vật chính lớn bằng đối thủ
Trong cuốn Story (1997), một giáo trình viết kịch bản được dùng rộng rãi, Robert McKee nêu cái ông gọi là "nguyên tắc đối kháng": một nhân vật chính và câu chuyện của họ chỉ có thể hấp dẫn về trí tuệ và cảm xúc đến mức mà các lực đối kháng cho phép. Nói gọn: muốn người hùng đáng nhớ, hãy làm cho lực cản thật mạnh.
Đạo diễn Alfred Hitchcock có một câu hay được trích, đại ý: phản diện càng thành công thì bộ phim càng thành công. Ông là người làm phim giật gân, và hiểu rằng khán giả chỉ hồi hộp khi thật sự tin rằng người hùng có thể thua.
Sáu dấu hiệu của một phản diện xứng tầm
| Dấu hiệu | Vì sao cần | Ví dụ |
|---|---|---|
| Có năng lực thật | Người đọc phải tin người hùng có thể thua | Moriarty ngang trí tuệ với Holmes |
| Có động cơ hiểu được | Phản diện ác mà không vì lý do gì thì chỉ là cái máy | Lý Thông tham lam và sợ mất địa vị |
| Là tấm gương ngược của người hùng | Cho thấy người hùng có thể thành ra thế nào nếu chọn khác | Voldemort và Harry cùng mồ côi, chọn hai đường |
| Đánh vào chỗ yếu của người hùng | Buộc người hùng phải thay đổi để thắng | Joker đánh vào nguyên tắc không giết người của Batman |
| Leo thang | Mỗi lần đối đầu nguy hiểm hơn lần trước | Mẹ con Cám ra tay nhiều lần, mỗi lần nặng hơn |
| Nhất quán với chính mình | Phản diện làm điều phi lý chỉ để truyện đi tiếp thì người đọc mất niềm tin | Iago luôn hành động theo lòng ghen và thù của hắn |
Những phản diện kinh điển
Iago trong Othello của Shakespeare
Iago là một trong những phản diện được bàn nhiều nhất của văn chương Anh. Hắn có nhiều lời thoại hơn cả nhân vật chính Othello. Hắn nói chuyện riêng với khán giả, kể kế hoạch của mình, khiến người xem trở thành đồng loã bất đắc dĩ. Động cơ của Iago thì mập mờ: hắn đưa ra vài lý do, như bị bỏ qua khi thăng chức, ngờ vợ mình có tình ý với Othello, nhưng không lý do nào đủ giải thích mức độ độc ác. Nhà thơ Coleridge từng gọi đó là "sự hiểm độc không có động cơ", và chính khoảng trống ấy làm Iago đáng sợ.
Lý Thông trong Thạch Sanh
Truyện cổ tích Việt Nam có một phản diện rất "đời": Lý Thông. Hắn không có phép thuật, không có sức mạnh, chỉ có mồm mép và lòng tham. Hắn kết nghĩa anh em với Thạch Sanh để lợi dụng, lừa Thạch Sanh đi canh miếu nộp mạng cho chằn tinh, cướp công giết chằn tinh, rồi cướp công cứu công chúa, lấp cửa hang nhốt Thạch Sanh. Mỗi lần, hắn lại khéo hơn. Thạch Sanh thắng không phải bằng mưu, mà bằng lòng ngay thẳng và tiếng đàn. Phản diện càng xảo trá, sự thật thà của người hùng càng sáng lên.
Mẹ con Cám trong Tấm Cám
Ít truyện cổ tích nào có phản diện "dai" như mẹ con Cám. Họ lừa lấy giỏ tép, giết cá bống, tìm cách hại Tấm khi Tấm đã thành hoàng hậu, rồi lần lượt chặt cây xoan đào, đốt khung cửi. Tấm thì lần lượt hoá thành chim vàng anh, cây xoan đào, khung cửi, quả thị. Sự truy đuổi không ngừng của phản diện tạo ra chuỗi hoá thân, phần đẹp nhất của truyện.
Hannibal Lecter trong Sự im lặng của bầy cừu
Trong phim năm 1991, nhân vật bác sĩ Lecter xuất hiện chưa tới nửa tiếng trên màn ảnh, nhưng Anthony Hopkins vẫn đoạt Oscar nam diễn viên chính. Một phản diện xứng tầm không cần nhiều đất diễn; nó cần mỗi lần xuất hiện đều làm thay đổi cán cân.
Khi phản diện yếu, truyện hỏng ở đâu
- Không hồi hộp. Biết chắc người hùng thắng thì không còn lý do đọc tiếp.
- Người hùng không thay đổi. Đối thủ dễ thì người hùng chỉ cần là chính mình là đủ. Không có thay đổi thì không có câu chuyện, chỉ có một chuỗi sự kiện.
- Thông điệp thành bài giảng. Phản diện ngốc nghếch làm cái ác trông dễ thắng, và người đọc thấy mình bị dạy dỗ thay vì được kể chuyện.
- Chiến thắng rẻ. Người đọc không thấy được giá của chiến thắng nên cũng không thấy vui.
Nếu bạn đang viết truyện: năm câu hỏi cho phản diện
- Phản diện muốn gì, và vì sao điều đó quan trọng với hắn?
- Nếu kể lại câu chuyện từ góc nhìn của phản diện, hắn có thấy mình đúng không?
- Phản diện giỏi hơn người hùng ở điểm nào cụ thể?
- Phản diện đánh vào điều gì mà người hùng sợ mất nhất?
- Ở cảnh cuối, người hùng thắng nhờ điều gì mà ở đầu truyện họ chưa có?
Một bài tập hay được các lớp viết văn dùng: viết một cảnh ngắn từ góc nhìn của phản diện, trong đó hắn tin mình là người hùng. Nếu viết được cảnh đó một cách thuyết phục, phản diện của bạn đã có đủ chiều sâu.
Góc nhìn hôm nay
Bài học của nghề kể chuyện dùng được cả ngoài trang sách: một đối thủ mạnh là một món quà khó chịu. Nó buộc ta phải lớn lên, phải nhìn vào điểm yếu của mình, phải trở thành phiên bản mà nếu không có đối thủ ta đã không bao giờ cần đến.
Muốn đọc thêm về nghề, Story của Robert McKee và The Writer's Journey của Christopher Vogler, dựa trên ý tưởng của Joseph Campbell trong Người anh hùng nghìn mặt (1949), là ba cuốn nền tảng. Muốn đọc phản diện hay, hãy bắt đầu với Othello, rồi đọc lại Thạch Sanh và Tấm Cám bằng con mắt của người lớn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao truyện cần phản diện mạnh?
Vì nhân vật chính chỉ lớn bằng trở ngại họ vượt qua. Phản diện mạnh tạo hồi hộp, buộc người hùng phải thay đổi để thắng, và làm chiến thắng có giá trị. Phản diện yếu khiến truyện mất kịch tính.
Phản diện và đối thủ khác nhau thế nào?
Đối thủ (antagonist) là bất kỳ lực cản nào chống lại mục tiêu của nhân vật chính, có thể là người tốt, thiên nhiên hay nỗi sợ bên trong. Phản diện (villain) là đối thủ mang ý đồ xấu.
Thế nào là một phản diện xứng tầm?
Phản diện xứng tầm có năng lực thật, có động cơ hiểu được, là tấm gương ngược của người hùng, đánh vào điểm yếu của người hùng, leo thang dần và hành động nhất quán với tính cách của chính mình.
Phản diện nổi tiếng trong truyện cổ tích Việt Nam là ai?
Tiêu biểu là Lý Thông trong Thạch Sanh, kẻ kết nghĩa để lợi dụng và nhiều lần cướp công, và mẹ con Cám trong Tấm Cám, những kẻ truy hại Tấm qua nhiều lần hoá thân.
Nguyên tắc đối kháng của Robert McKee là gì?
Trong cuốn Story (1997), McKee cho rằng nhân vật chính và câu chuyện chỉ hấp dẫn đến mức mà các lực đối kháng cho phép. Muốn người hùng đáng nhớ, phải làm lực cản đủ mạnh.
