Đối thủ giúp mình lớn lên thường là người giỏi hơn mình một chút, làm cùng lĩnh vực, đang tiến bộ, và cạnh tranh công khai, sòng phẳng. Chọn đối thủ quá yếu thì mình dễ chủ quan; chọn đối thủ quá mạnh thì mình nản. Người Việt có câu "học thầy không tày học bạn": một người bạn đi trước nửa bước nhiều khi dạy mình nhanh hơn một người thầy đi trước rất xa.
Vì sao nên tự chọn đối thủ
Phần lớn đối thủ đến với ta một cách ngẫu nhiên: người cùng lớp, cùng phòng, cùng con phố buôn bán. Nhưng trong những việc ta muốn giỏi lên, như học ngoại ngữ, chạy bộ, viết lách, làm nghề, ta hoàn toàn có thể chủ động chọn người để "đua ngầm". Một đối thủ được chọn kỹ cho ta ba thứ: một thước đo cụ thể ("người ấy làm được, mình cũng làm được"), một tấm gương để học cách làm, và một động lực đều đặn mỗi khi muốn lười.
Nghiên cứu về kình địch của Gavin Kilduff (Đại học New York) gợi ý rằng khi đối đầu với một đối thủ quen thuộc, có lịch sử đua tranh lâu dài, người ta thường nỗ lực hơn so với khi gặp một đối thủ bất kỳ. Nói cách khác, đối thủ có tên tuổi trong đầu mình làm mình cố hơn. Câu hỏi là: nên để cái tên đó là ai?
Năm tiêu chí của một đối thủ tốt
| Tiêu chí | Vì sao quan trọng | Câu tự hỏi |
|---|---|---|
| Hơn mình một chút | Đủ xa để phải cố, đủ gần để thấy mình đuổi kịp được | Trong một năm, nếu cố hết sức, mình có thể ngang người này không? |
| Cùng lĩnh vực, cùng điều kiện tương đối | So với người có xuất phát điểm khác hẳn chỉ làm mình chán nản | Người này có những lợi thế mà mình không bao giờ có không? |
| Đang tiến bộ | Một đối thủ đứng yên sẽ sớm không còn kéo mình đi | Một năm qua người này có học thêm, làm thêm gì mới không? |
| Sòng phẳng | Đối thủ chơi xấu kéo mình vào chơi xấu theo | Người này có thắng bằng cách hạ người khác không? |
| Có điều để học | Đối thủ tốt nhất là người giỏi đúng ở chỗ mình yếu | Mình muốn học được gì từ cách người này làm việc? |
"Hơn một chút" là bao nhiêu
Các nhà nghiên cứu về sự thành thạo, nổi bật là K. Anders Ericsson với khái niệm "luyện tập có chủ đích" (deliberate practice, công bố cùng cộng sự năm 1993), nhấn mạnh rằng người ta tiến bộ nhanh nhất khi luyện ở mức hơi vượt khả năng hiện tại: đủ khó để phải tập trung, nhưng không khó tới mức thất bại liên tục. Chọn đối thủ cũng vậy.
Trong môn cờ, người chơi lâu năm hay khuyên nhau tìm người đánh mạnh hơn mình một chút để tập: thua nhiều hơn thắng nhưng vẫn có ván thắng, và ván nào cũng học được gì đó. Trong chạy bộ, người ta hay chạy cùng một người nhỉnh hơn về tốc độ để kéo nhịp của mình lên. Nguyên tắc chung: nếu mình luôn thắng thì đối thủ quá yếu; nếu mình luôn thua mà không hiểu vì sao thì đối thủ quá mạnh.
Hiệu ứng Köhler: người yếu hơn trong cặp cố hơn
Từ những năm 1920, nhà tâm lý học Đức Otto Köhler ghi nhận một hiện tượng khi cho người ta tập cùng nhau theo cặp: người yếu hơn trong cặp thường nỗ lực hơn hẳn khi làm một mình, vì không muốn là người kéo cả đôi xuống. Về sau các nhà nghiên cứu như Norbert Kerr gọi đây là hiệu ứng Köhler và kiểm chứng lại nhiều lần. Đây là lý do tập cùng một người giỏi hơn chút ít thường làm mình chăm hơn tập một mình.
Các bước chọn đối thủ cho mình
- Chọn lĩnh vực trước. Đừng đua với một người ở mọi mặt. Chọn một việc cụ thể: tiếng Anh, chạy 10 km, bán hàng trực tuyến, nấu ăn.
- Tìm hai, ba người hơn mình một chút trong lĩnh vực đó: một bạn cùng lớp học thêm, một đồng nghiệp làm trước mình hai năm, một người trong nhóm chạy bộ.
- Quan sát một thời gian. Họ luyện tập thế nào, đọc gì, chia thời gian ra sao. Học cách làm, không chỉ nhìn kết quả.
- Cân nhắc nói ra. Có người thích đua công khai: "Mình lấy cậu làm mục tiêu nhé, cuối tháng mình so kết quả." Kiểu ganh đua có hẹn trước này thường rất vui và làm cả hai tiến bộ. Có người không thích, thì cứ để là đối thủ trong đầu mình.
- Định kỳ xem lại. Mỗi vài tháng tự hỏi: người này còn kéo mình đi không? Nếu mình đã vượt, đã đến lúc chọn một người mới.
Những đối thủ không nên chọn
- Người yếu hơn mình hẳn, chọn chỉ để mình thấy dễ chịu. Thắng mãi không làm ai giỏi lên.
- Người nổi tiếng mà mình chỉ thấy qua mạng. Mình chỉ thấy phần đẹp nhất của họ, nên phép so sánh luôn lệch.
- Người mình ghét. Đua với người mình ghét dễ biến thành mong họ thua thay vì mong mình giỏi lên.
- Người thân trong nhà, nếu cuộc đua làm gia đình căng thẳng. Có những mối quan hệ quý hơn bất kỳ cuộc đua nào.
- Người chơi xấu. Đối thủ gian lận sẽ cám dỗ mình gian lận theo để "cân bằng".
Đối thủ là chính mình hôm qua
Có những lúc không tìm được ai phù hợp, hoặc mình đang ở giai đoạn cần nghỉ ngơi khỏi việc so sánh. Khi đó, đối thủ tốt nhất là chính mình của tuần trước, tháng trước. Nhiều ứng dụng luyện tập cho phép "chạy với bóng của chính mình", tức là so với thành tích cũ của bản thân trên cùng một quãng đường. Một cuốn sổ ghi lại mỗi ngày mình học được bao nhiêu từ mới, chạy được bao xa, viết được bao nhiêu trang, cũng làm được việc đó.
Ưu điểm của đối thủ này là luôn sòng phẳng, luôn ở cùng điều kiện với mình, và thắng nó thì không ai phải buồn.
Khi đối thủ chọn lại mình
Nếu bạn có một đối thủ tốt lâu năm, đừng ngạc nhiên khi một ngày họ nói rằng họ cũng đã lấy bạn làm mục tiêu. Những cặp đối thủ đẹp nhất thường là như vậy: hai người lần lượt vượt nhau, mỗi lần một bên vươn lên là bên kia có thêm lý do để cố. Khi đó, hãy giữ mối quan hệ ấy cẩn thận. Một đối thủ sòng phẳng, cùng tiến, là thứ hiếm.
Góc nhìn hôm nay
Thử ngay tuần này: viết ra một việc bạn muốn giỏi lên, rồi viết tên một người hơn bạn một chút ở việc đó. Ghi ba điều người ấy làm mà bạn chưa làm. Chọn một điều để bắt đầu. Đó là cách đơn giản nhất để biến một cái tên thành một bài học.
Muốn đọc thêm, cuốn Peak (2016) của Anders Ericsson và Robert Pool giải thích dễ hiểu về luyện tập có chủ đích. Các bài phổ biến khoa học về nghiên cứu kình địch của Gavin Kilduff cho thấy vì sao một đối thủ quen thuộc lại làm ta cố gắng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Thế nào là một đối thủ tốt?
Một đối thủ tốt giỏi hơn mình một chút, cùng lĩnh vực và điều kiện tương đối, đang tiến bộ, cạnh tranh sòng phẳng, và giỏi đúng ở chỗ mình còn yếu. Người như vậy vừa là thước đo vừa là tấm gương.
Có nên chọn đối thủ mạnh hơn mình nhiều không?
Thường là không nên làm đối thủ hằng ngày. Khoảng cách quá xa dễ làm mình nản và khó học được gì cụ thể. Người giỏi hơn rất nhiều hợp làm hình mẫu để ngưỡng mộ hơn là đối thủ để đua.
Hiệu ứng Köhler là gì?
Là hiện tượng người yếu hơn trong một cặp hay nhóm nhỏ thường nỗ lực hơn so với khi làm một mình, vì không muốn kéo cả nhóm xuống. Nó được Otto Köhler ghi nhận từ những năm 1920 và được kiểm chứng lại về sau.
Không có đối thủ thì làm sao có động lực?
Hãy lấy chính mình của tuần trước, tháng trước làm đối thủ. Ghi chép đều đặn thành tích của bản thân và cố vượt nó. Đối thủ này luôn sòng phẳng và thắng nó không làm ai buồn.
"Học thầy không tày học bạn" nghĩa là gì?
Câu tục ngữ cho rằng học từ bạn bè nhiều khi hiệu quả không kém, thậm chí hơn học từ thầy, vì bạn ở gần, cùng trình độ và cùng hoàn cảnh. Một người bạn hơn mình nửa bước là đối thủ và người thầy rất tốt.
