Làm hoà với một đối thủ cũ thường bắt đầu bằng một bước nhỏ, không phải một cuộc nói chuyện lớn: một lời hỏi thăm, một lời chúc mừng, một lời nhận phần lỗi của mình. Muốn thành công, hãy chọn lúc cả hai không còn đang tranh cùng một thứ, nói rõ phần trách nhiệm của mình mà không đòi người kia nhận lỗi ngay, và chấp nhận rằng người ta có quyền chưa sẵn sàng.
Vì sao nên nghĩ tới chuyện làm hoà
Đối thủ cũ là những người từng tranh với mình một chỗ làm, một khách hàng, một suất học, một người yêu, hay một vị trí trong nhóm bạn. Cuộc đua kết thúc rồi, nhưng cảm giác thì ở lại: tránh mặt nhau ở đám cưới bạn chung, ngại khi cùng một nhóm trò chuyện, mỗi lần nghe tên lại khó chịu.
Làm hoà có mấy cái lợi rất thực tế. Thứ nhất, cái giá của việc mang một mối hận kéo dài là chính mình trả: thời gian nghĩ về người đó, những dịp phải né. Thứ hai, đối thủ cũ là người hiểu nghề của mình, hiểu điểm mạnh điểm yếu của mình hơn ai hết, nên khi thành bạn, họ thường là người góp ý đáng giá. Thứ ba, thế giới nghề nghiệp nhỏ hơn ta tưởng; người hôm nay mình tránh mặt có thể là đồng nghiệp, đối tác, hay người phỏng vấn mình năm năm tới.
Một chuyện làm hoà nổi tiếng: Adams và Jefferson
Lịch sử nước Mỹ có một ví dụ hay được nhắc. John Adams và Thomas Jefferson từng là bạn thân, cùng tham gia soạn bản Tuyên ngôn Độc lập năm 1776. Về sau hai người thành đối thủ gay gắt, đỉnh điểm là cuộc bầu cử năm 1800, khi Jefferson đánh bại Adams. Họ không liên lạc với nhau hơn một thập kỷ.
Người kéo họ lại là bác sĩ Benjamin Rush, bạn chung của cả hai. Ông kiên nhẫn viết thư cho từng người, kể rằng người kia vẫn nhắc đến mình với thiện cảm. Đầu năm 1812, Adams viết một lá thư ngắn cho Jefferson. Jefferson trả lời. Từ đó hai ông già trao đổi thư từ đều đặn suốt mười bốn năm, bàn về sách vở, tôn giáo, tuổi già, và cả những bất đồng cũ, một cách điềm đạm. Cả hai cùng mất trong ngày 4/7/1826, đúng năm mươi năm sau ngày Tuyên ngôn được thông qua.
Câu chuyện này cho thấy ba điều: cần một khoảng thời gian để cơn giận nguội; một người trung gian tử tế có thể mở đường; và bước đầu tiên có thể rất nhỏ, chỉ là một lá thư không nhắc gì đến chuyện cũ.
Năm bước làm hoà với đối thủ cũ
- Tự hỏi mình muốn gì. Muốn thành bạn thân lại? Muốn chỉ cần chào nhau tự nhiên? Muốn khép lại một chuyện mình thấy có lỗi? Mục tiêu khác nhau thì cách làm khác nhau, và mục tiêu nhỏ dễ thành công hơn.
- Chọn đúng lúc. Khi cả hai vẫn đang tranh cùng một thứ thì gần như không làm hoà được. Lúc tốt thường là sau khi cuộc đua đã ngã ngũ một thời gian, hoặc khi người kia có tin vui, tin buồn mà mình có thể chúc mừng, chia buồn thật lòng.
- Đi bước đầu nhỏ. Một tin nhắn chúc mừng, một lời khen thật cho một việc họ làm tốt. Không mở đầu bằng "mình cần nói chuyện về chuyện năm ấy".
- Nếu có lỗi, xin lỗi cho đúng. Xem phần dưới.
- Để người kia quyết định nhịp độ. Họ trả lời ngắn, hoặc không trả lời, cũng là câu trả lời. Đừng nhắn dồn.
Xin lỗi thế nào cho có tác dụng
Năm 2016, nhóm của nhà nghiên cứu Roy Lewicki (Đại học bang Ohio, Mỹ) công bố một nghiên cứu về những thành phần làm nên một lời xin lỗi. Họ thử sáu thành phần: bày tỏ hối tiếc, giải thích chuyện gì đã xảy ra, nhận trách nhiệm, cam kết không lặp lại, đề nghị sửa chữa, và xin được tha thứ. Kết quả: lời xin lỗi càng đủ thành phần thì càng hiệu quả, và hai thành phần được người nghe đánh giá cao nhất là nhận trách nhiệm và đề nghị sửa chữa. Thành phần ít tác dụng nhất lại là câu xin tha thứ.
| Câu xin lỗi yếu | Câu xin lỗi tốt hơn |
|---|---|
| "Nếu cậu thấy bị tổn thương thì mình xin lỗi." | "Hồi đó mình đã nói với sếp những điều không công bằng về cậu. Đó là lỗi của mình." |
| "Mình xin lỗi, nhưng lúc đó cậu cũng…" | "Mình biết cậu cũng có lý do của cậu, nhưng hôm nay mình chỉ muốn nói phần của mình." |
| "Thôi bỏ qua cho nhau nhé." | "Nếu có gì mình làm được để bù lại, mình sẵn lòng." |
Chữ "nhưng" là kẻ phá hoại lời xin lỗi. Mọi thứ đứng trước nó đều bị người nghe gạch đi.
Khi đối thủ cũ là người đi bước trước
Đôi khi chính người kia gửi tin nhắn trước. Vài điều nên làm:
- Đáp lại, dù ngắn. Im lặng hoàn toàn dễ bị hiểu là khinh thường.
- Không tranh thủ đòi nợ cũ. Đây không phải lúc để liệt kê những gì họ đã làm sai.
- Nếu chưa sẵn sàng, nói thật: "Cảm ơn cậu đã nhắn. Mình cần thêm thời gian." Câu đó vẫn để ngỏ cánh cửa.
Khi nào không nên cố làm hoà
Không phải mọi đối thủ cũ đều nên kéo về. Nếu người đó từng bắt nạt, đe doạ, quấy rối, lừa đảo hay gây tổn hại nghiêm trọng, mình không có nghĩa vụ phải làm hoà, và có lý do chính đáng để giữ khoảng cách. Tha thứ, nếu muốn, có thể là việc mình làm trong lòng mà không cần liên lạc lại. Nếu hành vi xấu vẫn tiếp diễn, hãy tìm sự giúp đỡ của người tin cậy và cơ quan chức năng.
Cũng không nên làm hoà chỉ vì áp lực từ bạn chung ("hai đứa làm lành đi cho cả nhóm vui"). Làm hoà gượng ép thường chỉ là một khoảng lặng trước lần căng thẳng sau.
Từ đối thủ thành bạn: những chuyện có thật
Thể thao có nhiều cặp đối thủ thành bạn thân sau khi giải nghệ. Một chuyện hay được kể là Jesse Owens và Luz Long ở Olympic Berlin 1936: Long, vận động viên Đức, về nhì nội dung nhảy xa sau Owens, ôm chúc mừng ông trước khán đài, và hai người giữ liên lạc thư từ. Chi tiết Long góp ý cho Owens cách lấy đà ở vòng loại thì đến nay các nhà sử học vẫn còn tranh cãi, nhưng tình bạn và cái ôm ấy là có thật. Người ta nhớ chuyện đó lâu hơn nhớ chính kết quả.
Tâm lý học còn có một mẹo được gọi là hiệu ứng Ben Franklin: nhờ đối thủ giúp một việc nhỏ đôi khi làm họ có thiện cảm với mình hơn. Đây là một hướng đáng tìm hiểu thêm nếu bạn muốn hiểu vì sao những bước nhỏ lại hiệu quả.
Góc nhìn hôm nay
Ông bà mình có câu "một điều nhịn, chín điều lành". Làm hoà với đối thủ cũ không phải là nhịn cho xong, mà là chọn không để một cuộc đua đã qua tiếp tục chiếm chỗ trong đời mình. Thắng hay thua lúc ấy, nhiều năm sau người ta thường chỉ còn nhớ hai người đã cư xử với nhau thế nào.
Nếu muốn đọc thêm, tuyển tập thư từ Adams và Jefferson, The Adams–Jefferson Letters do Lester J. Cappon biên tập, là tài liệu gốc rất đáng đọc về một cuộc làm hoà kéo dài mười bốn năm. Ở góc thực hành, hãy thử ngay một việc nhỏ trong tuần này: nhắn một lời chúc mừng thật cho một người mà bạn từng coi là đối thủ.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao để làm hoà với người từng là đối thủ?
Chọn lúc cuộc đua đã qua, bắt đầu bằng một bước nhỏ như lời chúc mừng hay hỏi thăm thật lòng, nhận phần lỗi của mình nếu có, và để người kia quyết định nhịp độ. Đừng mở đầu bằng việc đòi nói lại chuyện cũ.
Lời xin lỗi thế nào là hiệu quả?
Nghiên cứu của Roy Lewicki (2016) cho thấy hai thành phần quan trọng nhất là nhận trách nhiệm rõ ràng và đề nghị sửa chữa. Tránh chữ "nhưng" và tránh câu "nếu cậu thấy bị tổn thương", vì chúng làm lời xin lỗi mất tác dụng.
Adams và Jefferson làm hoà như thế nào?
Sau hơn mười năm không liên lạc vì đối đầu chính trường, bác sĩ Benjamin Rush làm trung gian thuyết phục cả hai. Adams viết thư cho Jefferson đầu năm 1812, và hai người trao đổi thư từ đến khi cùng mất ngày 4/7/1826.
Có bắt buộc phải làm hoà với người từng hại mình không?
Không. Nếu người đó từng bắt nạt, đe doạ, lừa đảo hay gây hại nghiêm trọng, giữ khoảng cách là chính đáng. Tha thứ có thể là việc trong lòng mà không cần liên lạc lại.
Đối thủ cũ nhắn tin làm hoà mà mình chưa sẵn sàng thì sao?
Hãy đáp lại ngắn gọn và thật lòng, chẳng hạn cảm ơn họ đã nhắn và nói mình cần thêm thời gian. Im lặng hoàn toàn dễ bị hiểu là khinh thường và đóng sập cánh cửa.
