Tom và Jerry: hơn tám mươi năm rượt đuổi giữa mèo và chuột

Tom và Jerry là cặp mèo – chuột hoạt hình do William Hanna và Joseph Barbera tạo ra tại hãng MGM, ra mắt năm 1940 với phim ngắn Puss Gets the Boot. Hơn tám mươi năm qua, chú mèo Tom vẫn rượt đuổi chú chuột Jerry mà gần như không bao giờ thắng hẳn, và cả hai cũng không thể sống thiếu nhau. Loạt phim ngắn giai đoạn đầu giành bảy giải Oscar, và cặp đôi này thành hình mẫu của kiểu kình địch "ghét nhau mà không rời nhau".

Ra đời ở MGM năm 1940

Cuối thập niên 1930, William Hanna và Joseph Barbera là hai người làm phim hoạt hình ở xưởng hoạt hình của MGM. Họ đề xuất một ý tưởng đơn giản đến mức tưởng nhàm: một con mèo và một con chuột. Phim ngắn đầu tiên, Puss Gets the Boot (1940), có con mèo mang tên Jasper và con chuột chưa có tên. Phim được đề cử Oscar cho phim hoạt hình ngắn, và hãng cho phép hai ông làm tiếp. Từ phim sau, hai nhân vật mang tên Tom và Jerry.

Từ năm 1940 đến 1958, Hanna và Barbera làm hơn một trăm phim ngắn về cặp đôi này, với phần nhạc của nhà soạn nhạc Scott Bradley. Đây là giai đoạn được coi là đỉnh cao. Sau khi MGM đóng cửa xưởng hoạt hình năm 1957, hai ông lập hãng riêng Hanna-Barbera. Tom và Jerry tiếp tục được làm bởi những người khác: Gene Deitch với các tập làm ở Praha đầu thập niên 1960, rồi Chuck Jones giữa thập niên 1960, rồi nhiều loạt phim truyền hình và phim điện ảnh về sau.

Bảy giải Oscar

Trong giai đoạn Hanna – Barbera, loạt phim Tom và Jerry thắng bảy giải Oscar cho phim hoạt hình ngắn, khi đó giải được trao cho nhà sản xuất Fred Quimby:

The Cat Concerto là một ví dụ đẹp của cả loạt: Tom trong vai nghệ sĩ dương cầm biểu diễn một bản rhapsody của Liszt, còn Jerry sống ngay trong cây đàn và phá từng nốt. Cả cuộc kình địch được kể bằng âm nhạc, không cần một câu thoại.

Vì sao Tom không bao giờ thắng

Trong phần lớn các tập phim kinh điển, Jerry thắng, hoặc ít nhất Tom thua. Có mấy lý do khiến công thức này đứng vững qua nhiều thập kỷ:

• Người nhỏ thắng người lớn. Khán giả, nhất là trẻ con, đứng về phía kẻ yếu. Một con chuột bé tí khôn hơn con mèo to là niềm vui có từ những truyện ngụ ngôn rất cũ.
• Tom thường là kẻ khơi mào. Khi Tom tham lam, ức hiếp, thì Tom bị trừng phạt. Nhưng khi Jerry quá đà, có những tập Jerry cũng nhận bài học. Cán cân luôn được giữ để khán giả thấy "công bằng".
• Không ai bị tổn hại vĩnh viễn. Tom bị đè bẹp, bị cháy sém, bị kéo dãn như sợi mì, cảnh sau lại nguyên vẹn. Thế giới hoạt hình cho phép cuộc đua lặp lại vô tận.
• Thắng hẳn là hết chuyện. Nếu Tom bắt được Jerry, câu chuyện kết thúc. Cả hai cần đối thủ còn đó để có tập sau.

Kình địch mà không thể sống thiếu nhau

Điều làm Tom và Jerry khác các cặp kẻ đuổi – người chạy khác là những tập phim cho thấy hai bên gắn bó. Có những tập khi xuất hiện một kẻ thứ ba, như chú chó Spike hay một con mèo lạ muốn chiếm chỗ, Tom và Jerry lập tức đứng chung một phe. Có những tập một bên tưởng mất bên kia và trở nên buồn bã. Ngay giữa cuộc rượt đuổi, đôi khi hai nhân vật nhìn nhau như hai người đồng nghiệp lâu năm đang làm cái việc quen thuộc của mình.

Người Việt có cách nói "như Tom và Jerry" để chỉ hai người hay cãi nhau, chọc nhau, nhưng thật ra không rời nhau được: anh em trong nhà, đôi bạn thân, cặp vợ chồng tính trái ngược. Cách nói ấy cho thấy khán giả đã đọc đúng bản chất của cặp đôi.

Câu chuyện kể bằng hành động và âm nhạc

Trong các phim ngắn kinh điển, Tom và Jerry gần như không nói. Câu chuyện đi bằng động tác, nét mặt, tiếng động và nhạc. Đó là một lý do loạt phim đi được khắp thế giới mà không cần lồng tiếng: một đứa trẻ ở Hà Nội, ở Rio hay ở Cairo đều hiểu ngay chuyện gì xảy ra. Nhiều thế hệ khán giả Việt Nam lớn lên cùng cặp mèo chuột này qua truyền hình.

Cấu trúc một tập thường gồm ba nhịp: một mục tiêu đơn giản (bắt chuột, giành miếng pho mát, ngủ yên một đêm), một chuỗi đòn qua lại leo thang dần, và một cú đảo ngược cuối cùng. Đó cũng là cấu trúc của nhiều cuộc kình địch ngoài đời: bắt đầu từ chuyện nhỏ, leo thang vì không ai muốn thua, và kết thúc bất ngờ.

Mèo và chuột: một cặp kình địch rất cũ

Tom và Jerry không phát minh ra cuộc đối đầu mèo – chuột. Ngụ ngôn được gán cho Aesop có chuyện "Ai buộc chuông cổ mèo": họ nhà chuột họp bàn, ai cũng khen ý buộc chuông vào cổ mèo, nhưng không con nào dám làm. Ở Việt Nam, tranh dân gian Đông Hồ "Đám cưới chuột" vẽ đoàn rước dâu của họ chuột phải đem cá, đem chim đến biếu con mèo to béo để được yên thân, một cách châm biếm nhẹ nhàng chuyện kẻ yếu phải lễ lạt kẻ mạnh.

Cùng thời với Tom và Jerry, hoạt hình Mỹ còn có những cặp kẻ đuổi – người chạy khác, như chú chó sói và chú chim chạy nhanh của Chuck Jones ở hãng Warner Bros., ra mắt năm 1949. Điểm chung của các cặp này là kẻ đuổi to hơn, khoẻ hơn, nhiều phương tiện hơn, nhưng luôn thua kẻ nhỏ bé. Khác ở chỗ, trong Tom và Jerry, con chuột không chỉ chạy trốn mà còn chủ động chọc ghẹo, và hai bên có những lúc thật sự gắn bó.

Những tranh cãi

Tom và Jerry không phải không có vết. Hai điểm hay được nhắc:

• Bạo lực. Các phụ huynh và nhà giáo dục từng tranh luận nhiều về mức độ đánh đập, nổ, rơi ngã trong phim. Ở các giai đoạn sau, nhà sản xuất có lúc giảm bớt bạo lực, và nhiều người cho rằng phim mất đi nhịp hài. Với trẻ nhỏ, cha mẹ nên xem cùng và giải thích rằng ngoài đời ngã là đau thật.
• Hình ảnh phân biệt chủng tộc. Nhân vật người giúp việc da đen trong các tập đầu, vốn hầu như chỉ được thấy từ chân trở xuống, được vẽ và lồng tiếng theo khuôn mẫu phân biệt chủng tộc thời đó. Các bản phát hành sau này có lúc chỉnh sửa, có lúc giữ nguyên kèm lời giải thích về bối cảnh lịch sử.

Góc nhìn hôm nay

Tom và Jerry gợi một cách nhìn nhẹ nhõm về đối thủ: có những người mình đua với họ cả đời mà không cần ai thắng hẳn, vì chính cuộc đua đã là một phần cuộc sống của cả hai. Điều quan trọng là, như trong phim, không ai bị tổn hại thật sự, và khi có mối nguy từ bên ngoài, hai bên biết đứng chung.

Muốn xem lại, hãy bắt đầu từ các phim ngắn được giải Oscar, nhất là The Cat Concerto và Johann Mouse, để thấy nghệ thuật kể chuyện bằng nhạc ở đỉnh cao. Ai thích tìm hiểu nghề làm hoạt hình có thể đọc hồi ký của Joseph Barbera, My Life in 'Toons (1994).